wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie właściwej regulacji prawa do tłumacza w postępowaniu karnym z dnia 2026-09-27.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego w sprawie właściwej regulacji prawa do tłumacza w postępowaniu karnym.
Do BRPO wpływają skargi i petycje, których przedmiotem są poważne zaniedbania na poziomie zarówno stosowania obowiązujących regulacji do tłumacza w postępowaniu karnym, jak również brak dostatecznych normatywnych rozwiązań, uwzględniających w takim samym stopniu standard konstytucyjny, jak i konwencyjny.
Rzecznik Praw Obywatelskich wskazała, że ustanowienie tłumacza jest warunkiem tzw. faktycznej zdolności do działania w procesie. Spełnia ono rolę gwarancyjną oraz stanowi realizację minimalnych standardów demokratycznego systemu prawnego, zapewniającego osobie niewładającej językiem danego kraju udostępnienie jej podstawowych dokumentów procesowych w znanym jej języku. Niewystarczające władanie językiem polskim nie może prowadzić do ograniczenia prawa do obrony przed polskim sądem czy korzystania z praw przez osoby pokrzywdzone, a więc naruszać prawa do rzetelnego procesu, szczególnie na jego wczesnym etapie. Co więcej, prawidłowe uregulowanie prawa do pomocy tłumacza w postępowaniu karnym, jest warunkiem koniecznym dla budowania wzajemnego zaufania między państwami w dobie rozwoju przestępczości transgranicznej i pogłębionej współpracy w sprawach karnych oraz warunkiem tzw. faktycznej zdolności do działania w procesie dla głuchego, niemego, osób używających innych wspomagających i alternatywnych metod komunikacji lub osoby niewładającej językiem polskim. Nadużywanie przez organy procesowe możliwości powoływania tłumaczy o niezweryfikowanych kompetencjach tworzy mechanizm deprecjonujący potencjał i rangę zawodu tłumacza przysięgłego, co nie jest obojętne zarówno dla osób wykonujących ten zawód, jak również dla uczestników postępowań represyjnych oraz struktur wymiaru sprawiedliwości i bezpieczeństwa państwa.
Rzecznik wskazała na przygotowany w Biurze RPO „Raport w przedmiocie prawa do pomocy tłumacza w postępowaniach karnych”, który całościowo obejmuje zagadnienia dotyczące zarówno niedostatków w zakresie pojmowania przez ustawodawcę statusu tłumacza w postępowaniu karnym, nieuwzględnienia w regulacji procesowej w takim samym stopniu wszystkich rodzajów tłumaczy, wątpliwości w zakresie realizacji prawa do tłumaczenia w sensie podmiotowym (nie pomijając żadnego z uczestników postępowania), jak również przedmiotowym, a więc przy uwzględnieniu tych czynności procesowych i dokumentów, które wymagałyby translacji. Raport szeroko traktuje również o warunkach współpracy tłumacza z organem procesowym, obejmując zagadnienia: przesłanek wyboru tłumacza i procedury weryfikacyjnej tłumaczy ad hoc, wpisu na listę tłumaczy i ich funkcjonalności w zależności od rodzaju tłumaczy, technicznych zasobów w pracy tłumacza i wyzwań, jakie stoją przed tą profesją przy zastosowaniu nowoczesnych technologii, w tym sztucznej inteligencji. Raport podejmuje ponadto postulaty dotyczące sprawnego i efektywnego świadczenia czynności tłumaczenia, w szczególności zagadnień odnoszących się do przekazywania akt, kontaktu z osobą, której wypowiedź będzie podlegać translacji, roli udziału tłumacza podczas tłumaczenia ustnego, bezpieczeństwa i poufności materiałów procesowych podczas zlecania tłumaczenia przez organ procesowy, wzmocnienia ochrony tajemnicy tłumacza, czy należytego wynagradzania tłumaczy i zasad ponoszenia kosztów za tłumaczenie przez strony. Ostatni aspekt, który podsumowuje niniejszy raport, dotyczy systemu nadzoru nad przebiegiem tłumaczenia, kontroli jakości i terminowości tłumaczenia, który winien zapewnić stronom procesowym należyte warunki do egzekwowania udziału tłumacza w czynności procesowej oraz odpowiedniej jakości tłumaczenia.
Mając na uwadze przedłożone racje, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o dokonanie analizy wskazanych w niniejszym stanowisku problemów i rozważenie zainicjowania zmian legislacyjnych.