wystąpienie do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie trudności związanych z uzyskaniem numeru PESEL ze statusem UKR przez obywateli Ukrainy z dnia 2026-09-22.
wystąpienie do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie trudności związanych z uzyskaniem numeru PESEL ze statusem UKR przez obywateli Ukrainy.
Rzecznik Praw Obywatelskich z niepokojem odnotowuje napływ kolejnych skarg obywateli Ukrainy dotyczących trudności administracyjnych związanych z uzyskaniem numeru PESEL ze statusem UKR. Z ich treści wynika, że opisane problemy przestały mieć charakter incydentalny i nabrały wymiaru systemowego, stwarzając ryzyko faktycznego pozbawienia osób uprawnionych możliwości realizacji praw przyznanych im na mocy obowiązujących przepisów. Co więcej, organy gmin odmawiają nadania takiego numeru osobom, których wjazd na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej nie został zarejestrowany przez Straż Graniczną w kategorii „ewakuacja/ochrona czasowa”.
Rzecznik wskazała, że ani przepisy ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, ani przepisy ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności, regulujące zasady nadawania numeru PESEL ze statusem UKR, nie uzależniają jego nadania od zarejestrowania przez Straż Graniczną wjazdu wnioskodawcy na terytorium Polski jako „ewakuacja/ochrona czasowa”. Ponadto, przepisy prawa Unii Europejskiej dotyczące ochrony czasowej nie uzależniają korzystania z niej od spełnienia dodatkowych wymogów krajowych ani nie przewidują wygaśnięcia ochrony z uwagi na niespełnienie obowiązków administracyjnych.
Z odpowiedzi udzielanych obywatelom Ukrainy przez placówki Straży Granicznej wynika, że również ten organ nie znajduje w obowiązujących przepisach podstaw do uznania takiego oznaczenia celu wjazdu za warunek nadania numeru PESEL ze statusem UKR. Odmawiając dokonania korekty, Straż Graniczna wskazuje bowiem, że: „przepisy ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, tj. art. 110a dotyczący nadania beneficjentowi ochrony czasowej numeru PESEL ze statusem UKR, obligują cudzoziemca do złożenia wniosku w terminie 30 dni od dnia przekroczenia granicy RP w dowolnym urzędzie gminy. Brak jest zapisów w ww. ustawie, że w systemach Straży Granicznej musi być oznaczony cel wjazdu – ewakuacja”.
Rzecznik podkreśliła, że obywatele Ukrainy znajdują się w swoistej luce proceduralnej: organy gmin uzależniają przyjęcie wniosku o nadanie numeru PESEL ze statusem UKR od określonego sposobu zarejestrowania celu wjazdu przez Straż Graniczną, podczas gdy Straż Graniczna wskazuje, że obowiązujące przepisy nie wymagają takiego oznaczenia i odmawia skorygowania wpisu. Zainteresowani są w ten sposób odsyłani pomiędzy organami, bez możliwości uzyskania formalnego rozstrzygnięcia podlegającego zaskarżeniu. Jednocześnie upływ 30-dniowego terminu może skutkować utratą możliwości uzyskania numeru PESEL ze statusem UKR, a tym samym korzystania z uprawnień związanych z ochroną czasową. Opisana praktyka budzi poważne wątpliwości z punktu widzenia wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP zasady demokratycznego państwa prawnego oraz wynikających z niej zasad pewności prawa, bezpieczeństwa prawnego oraz zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa, jak również rodzi zastrzeżenia w kontekście zasady równego traktowania oraz wyrażonego w art. 7 Konstytucji RP wymogu działania organów władzy publicznej na podstawie i w granicach prawa.
Zdaniem RPO trudno uznać za zgodną z powyższymi zasadami praktykę, w ramach której cudzoziemcy są odsyłani pomiędzy organami gmin a placówkami Straży Granicznej, nie uzyskują formalnych rozstrzygnięć ani jednoznacznych informacji o przysługujących im środkach prawnych, a możliwość skorzystania z uprawnień związanych z ochroną czasową jest uzależniana od rozbieżnych interpretacji przepisów lub sposobu odnotowania danych w rejestrach publicznych. Poważne wątpliwości wywołuje również praktyczne znaczenie przypisywane rekomendacjom Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, które nie stanowią źródła powszechnie obowiązującego prawa, a zatem nie mogą samodzielnie kształtować przesłanek nabycia uprawnień przyznanych jednostce w ustawie ani stanowić podstawy odmowy ich przyznania. Jeżeli zatem organy uzależniają możliwość nadania numeru PESEL ze statusem UKR od spełnienia warunku, który nie wynika z przepisów ustawy, tylko został sformułowany wyłącznie w rekomendacjach MSWiA, prowadzi to do faktycznego modyfikowania ustawowych przesłanek przyznania tego statusu za pomocą aktu niewymienionego w konstytucyjnym katalogu źródeł prawa. Taka praktyka rodzi zasadnicze zastrzeżenia z punktu widzenia wyrażonej w art. 7 Konstytucji RP zasady legalizmu, nakazującej organom władzy publicznej działać na podstawie i w granicach prawa.
Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z prośbą o dokonanie analizy obowiązujących regulacji oraz praktyki organów właściwych w tych sprawach, a także o rozważenie podjęcia odpowiednich działań legislacyjnych zmierzających do wyeliminowania opisanych nieprawidłowości, ujednolicenia praktyki stosowania prawa i zapewnienia skutecznej ochrony praw osób objętych ochroną czasową.