Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

wystąpienie do Marszałka Sejmu RP w sprawie ustawowego uregulowania asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami.

Rzecznik Praw Obywatelskich z uwagą monitoruje wdrażanie postanowień Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych i obserwuje toczące się w Sejmie prace nad ustawą o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami. Stworzenie powszechnego i stabilnego systemu usług asystenckich jest bowiem niezbędne dla skutecznej realizacji prawa do niezależnego życia, autonomii oraz pełnego udziału w życiu społecznym.

Rzecznik z uznaniem odnosi się do rozwiązań dotyczących wykonywania przez asystentów czynności medyczno-pielęgnacyjnych. Pozytywnie ocenia zarówno katalog tych czynności, jak i obowiązek ich poprzedzenia specjalistycznym instruktażem prowadzonym przez osoby wykonujące zawody medyczne, co stanowi istotną gwarancję bezpieczeństwa beneficjentów.

Jednocześnie Rzecznik wskazuje na szereg istotnych zastrzeżeń wymagających ponownej analizy w toku dalszych prac legislacyjnych.

RPO krytycznie ocenia ograniczenie prawa do systemowej asystencji osobistej do osób w wieku od 13 do 65 lat. Zdaniem Rzecznik wyłączenie dzieci poniżej 13. roku życia pozbawia wsparcia grupę wymagającą szczególnej pomocy, zwłaszcza wobec braku kompleksowych rozwiązań dotyczących asystentów uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Również ustanowienie górnej granicy wieku budzi sprzeciw, gdyż opiera się na stereotypowym założeniu dotyczącym aktywności osób po ukończeniu 65. roku życia i nie uwzględnia ich prawa do samodzielności oraz uczestnictwa w życiu społecznym.

Rzecznik zwraca uwagę na ryzyko ograniczenia faktycznego dostępu do usług asystenckich. Wskazuje, że równoczesne zmniejszenie środków przeznaczonych na programy finansowane z Funduszu Solidarnościowego oraz stopniowe wdrażanie systemowej asystencji może doprowadzić do pogorszenia dostępności wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami, zwłaszcza w okresie przejściowym.

Zastrzeżenia budzi także wymiar godzin wsparcia przewidziany w projekcie. Zdaniem Rzecznika maksymalny limit 240 godzin miesięcznie może okazać się niewystarczający dla osób z najwyższym poziomem potrzeby wsparcia, które w praktyce mogą wymagać pomocy o charakterze całodobowym.

Rzecznik krytycznie oceniła skrócenie okresu obowiązywania decyzji przyznającej prawo do asystencji osobistej z pięciu do trzech lat. Zdaniem RPO uzasadnione wydaje się przyjęcie rozwiązania, zgodnie z którym okres ważności decyzji przyznającej prawo do asystencji osobistej był powiązany z okresem ważności decyzji ustalającej poziom potrzeby wsparcia.

Wątpliwości RPO dotyczą też formy prawnej współpracy między asystentem a beneficjentem. Projekt przewiduje rozwiązania oparte zasadniczo na konstrukcji cywilnoprawnej, jednocześnie zawierając elementy charakterystyczne dla stosunku pracy. Może to prowadzić do niejasności interpretacyjnych i sporów dotyczących wzajemnych praw i obowiązków stron, a tym samym zwiększać ryzyko powstawania sporów na tle wykonywania tej umowy. Wskazania wymaga również kwestia braku waloryzacji stawek godzinowych dla asystentów.

Rzecznik podtrzymuje stanowisko, że prawidłowe funkcjonowanie systemu asystencji osobistej będzie możliwe wyłącznie pod warunkiem zapewnienia jego adekwatnego finansowania – tak z punktu widzenia beneficjentów usługi, jak i realizatorów. RPO podkreśliła, że w porównaniu do pierwotnych wersji projektów ustaw zadecydowano o wycofaniu się z szeregu regulacji, które były wskazywane jako zgodne z Konwencją. Mowa m.in. o możliwości samozatrudnienia czy też szerokiego wyboru osoby asystenta osobistego. Powyższa idea została zredukowana do możliwości wskazania przez beneficjenta osoby asystenta spośród kandydatów znajdujących się w rejestrze lub zwrócenie się do realizatora o wytypowanie trzech kandydatów i dokonanie wyboru jednego spośród nich. Niewątpliwie zmiana ta stanowi krok wstecz względem standardów wynikających z Konwencji.

Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Marszałka Sejmu z prośbą o analizę przedstawionych uwag i ich uwzględnienie w toku dalszych prac legislacyjnych.