wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego w sprawie stosowania oraz przedłużania przez sądy środków zabezpieczających z dnia 2026-09-08.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego w sprawie stosowania oraz przedłużania przez sądy środków zabezpieczających.
Przedmiotem zainteresowania Rzecznika Praw Obywatelskich jest praktyka stosowania i przedłużania izolacyjnego środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym.
W ocenie Rzecznika jest to obszar szczególnie wrażliwy z perspektywy ochrony konstytucyjnego prawa do wolności osobistej oraz standardów praw człowieka wynikających z Konstytucji RP i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
Pobyt w zakładzie psychiatrycznym pełni podwójną funkcję: terapeutyczną wobec osoby dotkniętej zaburzeniami psychicznymi oraz ochronną wobec społeczeństwa przed sprawcą stwarzającym wysokie ryzyko ponownego popełnienia czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości. W konsekwencji zarówno stan zdrowia psychicznego sprawcy, jak i stopień zagrożenia, jakie stwarza on dla otoczenia, muszą pozostawać przedmiotem stałej i realnej kontroli sądowej.
Rzecznik Praw Obywatelskich wskazuje, że przy orzekaniu pobytu sprawcy w zakładzie psychiatrycznym sąd zobowiązany jest do zbadania przesłanek określonych w art. 93b-93g k.k., w szczególności zasad konieczności, proporcjonalności i subsydiarności środka zabezpieczającego. Zastosowanie detencji psychiatrycznej wymaga m.in. ustalenia, że sprawca dopuścił się czynu o znacznej społecznej szkodliwości oraz że zachodzi wysokie prawdopodobieństwo ponownego popełnienia podobnego czynu, przy czym przesłanka znacznej społecznej szkodliwości stanowi istotną gwarancję ograniczającą stosowanie tego najbardziej dolegliwego środka.
Zdaniem RPO obecne brzmienie art. 204 § 1 k.k.w. nie zapewnia jednak analogicznego zakresu kontroli na etapie wykonywania środka zabezpieczającego. Przepis ten pozwala bowiem na ocenę jedynie konieczności dalszego pobytu sprawcy w zakładzie psychiatrycznym, nie zobowiązując sądu do ponownego badania pozostałych materialnoprawnych przesłanek izolacji, takich jak stopień społecznej szkodliwości czynu, aktualna proporcjonalność środka, ryzyko ponownego popełnienia czynu o znacznej społecznej szkodliwości czy możliwość zastosowania środków mniej ingerujących w wolność jednostki.
W ocenie Rzecznika prowadzi to do powstania luki gwarancyjnej, gdyż sąd wykonawczy może stwierdzić brak spełnienia przesłanek uzasadniających dalsze stosowanie izolacyjnego środka zabezpieczającego, lecz nie dysponować podstawą prawną do jego uchylenia z tych przyczyn. W konsekwencji możliwe jest długotrwałe przebywanie w zakładzie psychiatrycznym osób, wobec których środek został zastosowany wadliwie albo które nie spełniają już wszystkich warunków dalszej izolacji. RPO zwraca również uwagę na ryzyko automatyzmu w podejmowaniu kolejnych decyzji o przedłużaniu środka, co ogranicza możliwość pełnej i merytorycznej kontroli zasadności dalszego pozbawienia wolności oraz osłabia ochronę przed arbitralną lub nadmiernie długą detencją psychiatryczną.
W związku z tym Rzecznik postuluje nowelizację art. 204 k.k.w. poprzez rozszerzenie zakresu przesłanek podlegających ocenie w postępowaniu wykonawczym. Sąd powinien mieć możliwość weryfikacji nie tylko konieczności dalszego pobytu sprawcy w zakładzie psychiatrycznym, lecz także dalszego spełniania materialnoprawnych warunków stosowania środka zabezpieczającego określonych w art. 93b i 93g k.k. Ponadto RPO opowiada się za jednoznacznym uregulowaniem kompetencji sądu do uchylania środka, zmiany jego rodzaju lub sposobu wykonywania, gdy dalsze stosowanie dotychczasowego środka nie jest konieczne albo przestało być adekwatne. W ocenie RPO obowiązujące rozwiązania nie zapewniają wystarczających gwarancji ochrony praw osób pozbawionych wolności, dlatego zwróciła się do Ministra Sprawiedliwości o analizę problemu i rozważenie podjęcia inicjatywy legislacyjnej wzmacniającej procesowe gwarancje osób objętych izolacyjnymi środkami zabezpieczającymi.