Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

skarga nadzwyczajna od wyroku Sądu Apelacyjnego w sprawie rozwodowej.

Rzecznika Praw Obywatelskich złożyła skargę nadzwyczajną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Ł. z 29 września 2021 r. (sygn. I ACa 269/21), w części oddalającej apelację pozwanej w sprawie o rozwód. Istotą skargi było zakwestionowanie sposobu rozstrzygnięcia o winie za rozkład pożycia małżeńskiego oraz wynikającego z tego rozstrzygnięcia oddalenia żądania alimentów pozwanej.

Po pierwsze Rzecznik zarzuciła rażące naruszenie art. 57 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przez przyjęcie, że możliwe jest stwierdzenie w sentencji wyroku rozwodowego, iż do rozkładu pożycia doszło „z winy męża i z przyczyn niezawinionych leżących po stronie żony”. Zdaniem Rzecznika przepis ten pozwala sądowi orzec, czy i który z małżonków ponosi winę za rozkład pożycia, nie przewiduje natomiast kategorii „winy niewyłącznej” ani możliwości zamieszczania w sentencji dodatkowych, niezawinionych przyczyn rozkładu. Skoro sądy obu instancji ustaliły, że wszystkie zawinione przyczyny rozkładu leżały po stronie męża, należało uznać go za wyłącznie winnego w rozumieniu przepisów o skutkach rozwodu.

Po drugie RPO zarzuciła rażące naruszenie art. 60 § 2 KRO przez jego niezastosowanie przy ocenie żądania alimentów pozwanej. Sąd Apelacyjny uznał, że wobec braku „wyłącznej winy” powoda przepis ten nie ma zastosowania i rozpatrzył roszczenie wyłącznie na podstawie art. 60 § 1 KRO. Rzecznik wskazała, że w utrwalonym orzecznictwie przyjmuje się, iż rozwód z winy jednego małżonka oznacza jego wyłączną winę na potrzeby art. 60 § 2 KRO, także wtedy, gdy do rozkładu pożycia przyczyniły się niezawinione okoliczności po stronie drugiego małżonka. W konsekwencji Sąd Apelacyjny powinien był zbadać, czy rozwód spowodował istotne pogorszenie sytuacji materialnej pozwanej.

Zdaniem Rzecznika uchybienia te mają szczególnie poważny charakter, ponieważ pozwana została uznana za niewinną rozkładu pożycia, a jednocześnie, z uwagi na błędną wykładnię przepisów, została pozbawiona możliwości uzyskania alimentów od małżonka uznanego za winnego rozpadu małżeństwa. Ma to szczególne znaczenie z uwagi na jej ciężką i nieuleczalną chorobę oraz ograniczone możliwości samodzielnego funkcjonowania i zarobkowania.

Ponadto zaskarżone orzeczenie narusza zasady zaufania obywatela do państwa, bezpieczeństwa prawnego i sprawiedliwości społecznej wynikające z art. 2 Konstytucji RP. Nieprawidłowe określenie winy w sentencji wyroku prowadzi bowiem do niejednoznaczności co do odpowiedzialności małżonków za rozkład pożycia, a także może wywoływać dalsze niekorzystne skutki w zakresie obowiązków alimentacyjnych.

Rzecznik wniosła o uchylenie punktu III wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania, tak aby prawidłowo rozstrzygnięto kwestię winy za rozkład pożycia oraz zasadność roszczenia alimentacyjnego pozwanej na podstawie art. 60 § 2 KRO. Jednocześnie RPO wniosła o zapewnienie, aby skarga została rozpoznana przez skład Sądu Najwyższego spełniający konstytucyjne i europejskie standardy niezawisłości i bezstronności.