wystąpienie do Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości w sprawie projektu zmian w przepisach dotyczącego rozpraw i posiedzeń zdalnych w sprawach karnych z dnia 2026-08-26.
wystąpienie do Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości w sprawie projektu zmian w przepisach dotyczącego rozpraw i posiedzeń zdalnych w sprawach karnych.
Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawiła uwagi dotyczące zmian m.in. w Kodeksie postępowania karnego, Kodeksie postępowania w sprawach o wykroczenia oraz Kodeksie karnym wykonawczym. Projekt ten porusza istotne kwestie związane z dostosowaniem rozwoju nowoczesnych technologii do wyzwań, jakie stoją przed postępowaniem karnym, tak aby uczynić go sprawnym i rzetelnym instrumentarium wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Uwzględniono w nim rozwój nowoczesnych technologii na dwojakim poziomie, tj. rozszerzenia dostępu do wideokonferencji, jak również zwiększenia rejestracji poszczególnych czynności procesowych. Rzecznik zgodziła się z projektodawcą, że wadliwe jest poprzestanie na obecnych rozwiązaniach, stawiających prokuratora w pozycji uprzywilejowanej co do wyboru formy uczestnictwa w postępowaniu sądowym, z pominięciem roli czynnika sądowego i uprawnień pozostałych stron. Zaproponowane w projekcie rozwiązania muszą jednak wyważyć zagrożenia i obowiązki nakładane na strony w drodze cyfryzacji czynności procesowych, aby w imię zwiększania efektywności postępowania, nie dochodziło jednocześnie do uszczerbku w standardach rzetelnego procesu.
Rzecznik odniosła się do projektowanego art. 52a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego, który należy przyjąć z zastrzeżeniami. Biorąc pod uwagę, że decyzja leży w gestii organu prowadzącego postępowanie, należałoby wszelkie odstępstwa od obowiązku, jakie wprowadza ww. przepis obwarować takim brzmieniem, aby nie pozwalał on na całkowitą arbitralność. Kodeks postępowania karnego, nakładając w poszczególnych przepisach obowiązek dopełnienia czynności procesowej przez organ postępowania w określony sposób, dozwala na odstępstwa tylko pod warunkiem, że dopełnienie tego wymogu nie utrudnia przeprowadzenia czynności „w istotny sposób” (np. art. 76a § 1 k.p.k., art. 224 § 2 k.p.k., art. 299a § 1 k.p.k., art. 299b k.p.k.) i tę formułę należałoby również powtórzyć w treści art. 52a § 3 k.p.k.
W odniesieniu do projektowanego art. 91 k.p.k. i art. 91a § 4 k.p.k. Rzecznik stwierdziła brak podstaw do różnicowania sytuacji przedstawiciela organizacji społecznej, jak również podmiotu zobowiązanego, określonego w art. 91a k.p.k. w zakresie dostępu do uczestniczenia w rozprawie na zasadach określonych w art. 374a k.p.k. Zdaniem RPO zasadne wydaje się pytanie, dlaczego do takiego zróżnicowania dochodzi wobec osoby pokrzywdzonego na etapie rozprawy sądowej, uzależniając jej status od sformalizowanej formuły oskarżyciela posiłkowego lub prywatnego. Pokrzywdzony wprawdzie nie jest stroną postępowania sądowego, ale posiada uprawnienia procesowe, także w zakresie uczestnictwa w rozprawach i powinno to mieć konsekwentnie odzwierciedlenie w wyborze formy jego uczestnictwa w rozprawie.
Rzecznik wskazała, że brzmienie art. 96a k.p.k. odnoszące się do zdalnego udziału w posiedzeniu sądu ma charakter wynikowy do regulacji dotyczącej zdalnego udziału w rozprawie, tj. art. 374a k.p.k. Skrócenie terminu na złożenie wniosku do 3 dni roboczych od powzięcia informacji o wyznaczeniu posiedzenia może mieć znikome znaczenie wobec dotychczasowego terminu 7 dni, choć niewątpliwie jest to zmiana uwzględniająca charakter czynności podejmowanych na posiedzeniu i jak najszerszy udział w tych posiedzeniach, także w formie zdalnej, osób do tego uprawnionych. Jest to jednak wyraźne odstępstwo od obecnej formuły liczenia terminów procesowych, co wymaga zaakcentowania i analizy, czy to zróżnicowanie jawi się jako konieczne w systematyce procesowej.
W odniesieniu do projektowanego art. 147 k.p.k. Rzecznik wskazała na wątpliwości co do tego, czy projektodawca wprowadzając termin 5 dni na złożenie wniosku o ponowienie czynności, nie wprowadza niepotrzebnego zróżnicowania temporalnego, gdyż ustawa procesowa operowała dotychczas dwoma rodzajami stosunkowo krótkich terminów dla dokonania czynności przez uczestnika postępowania, wynoszących odpowiednio 3 lub 7 dni. Zdaniem RPO projektowany art. 147 § 2a k.p.k. wprowadza również możliwość powtórzenia przesłuchania, które następuje w trybie określonym w art. 185a-185c k.p.k. oraz art. 185e k.p.k. Niezależnie od faktu, że można ponowne przesłuchanie ograniczyć do wyjaśnienia nieprawidłowości wskazanych we wniosku, prowadzi to jednak do przełamania jednorazowości przesłuchań, a w konsekwencji do wtórnej wiktymizacji osób i to bez względu na fakt, czy podczas pierwszego, niezarejestrowanego przesłuchania, podejrzany posiadał obrońcę.
Rzecznik odniosła się także do projektowanego art. 150 § 1 k.p.k. i art. 190 § 2 k.p.k. Wskazał przy tym na zasadność pytania, czy w miejsce rezygnacji z wymogu podpisania przez świadka oświadczenia, że został uprzedzony o tej odpowiedzialności, nie należałoby przewidzieć rozwiązania pośredniego, choćby obowiązek przesłania, najpóźniej przed rozpoczęciem przesłuchania oświadczenia na wskazany przez osobę przesłuchiwaną, jej pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego, adres poczty elektronicznej i uczynić o tym wzmiankę.
W ocenie Rzecznika należałoby rozważyć udział stron, obrońców i pełnomocników w przesłuchaniu świadka na odległość w postępowaniu przygotowawczym, przewidując możliwość złożenia takiego wniosku przez podmioty uprawnione. Wątpliwości natury legislacyjnej budzi natomiast treść art. 177 § 1f k.p.k. w zaproponowanym brzmieniu: „Przepis § 1e stosuje się odpowiednio do świadka przebywającego na terytorium innego państwa, chyba że państwo to się temu sprzeciwia”. Może też budzić wątpliwość zaproponowane brzmienie art. 177 § 1g k.p.k., którego celem jest „ograniczenie potencjalnego nadużywania możliwości przesłuchania świadka zdalnie w postępowaniu sądowym poprzez wprowadzenie wymogu uzasadnienia, dlaczego uznano za wystarczające przesłuchanie świadka w tej formie, jeśli takiemu sposobowi przesłuchania sprzeciwiła się strona, której ta czynność dotyczy”.
Zdaniem RPO należy uznać, że w myśl przedłożonego projektu, w przypadku skazanych osadzonych w jednostkach penitencjarnych, regułą będzie udział obrońcy w posiedzeniu zdalnym z innego miejsca niż z zakładu karnego. Ich kontakt przed rozprawą będzie zatem ograniczony do wcześniej zaplanowanych widzeń, korespondencji albo rozmów telefonicznych. Te ostatnie, warto nadmienić, sprowadzają się do jednej rozmowy w tygodniu, mimo zwrotu „co najmniej raz w tygodniu” zawartego w art. 8 § 4 zd. 1 k.k.w. Zgodnie z zamysłem przedstawionym w uzasadnieniu nowelizacji, art. 23a § 2-3 k.k.w. ma dotyczyć sytuacji złożenia wniosku o zdalne uczestniczenie w rozprawie przez osoby inne niż skazany pozbawiony wolności. Obecna konstrukcja proponowanego przepisu tworzy przestrzeń na jego odmienną interpretację. W art. 23a § 2 k.k.w. rozróżniono wyłącznie prokuratora oraz inną osobę uprawnioną do udziału w posiedzeniu – nie wyłączając skazanego pozbawionego wolności. RPO zwróciła także uwagę na brak procedury służącej realizacji uprawnienia z projektowanego art. 23a § 4 k.k.w.
W konkluzji Rzecznik wskazała, że projekt zmian w przepisach dotyczący rozpraw i posiedzeń zdalnych w sprawach karnych, obok wielu zasługujących na akceptację rozwiązań, zawiera również propozycje, które budzą uzasadnione zastrzeżenia, co powinno być przedmiotem pogłębionej analizy.
Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się z prośbą o dokonanie analizy wskazanych w niniejszym stanowisku problemów i rozważenie zainicjowania zmian legislacyjnych w projekcie w przedstawionym zakresie.