do Przewodniczącego Komisji Samorządu Terytorialnego i Administracji Państwowej w sprawie uwag dotyczących ustawy z dnia 31 lipca 2026 r. o zmianie ustawy o samorządzie gminnym (druk nr 807) z dnia 2026-08-04.
do Przewodniczącego Komisji Samorządu Terytorialnego i Administracji Państwowej w sprawie uwag dotyczących ustawy z dnia 31 lipca 2026 r. o zmianie ustawy o samorządzie gminnym (druk nr 807).
Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawiła uwagi dotyczące przewidzianych rozwiązań w ustawie o zmianie ustawy o samorządzie gminnych (druk nr 807). W ocenie RPO kierunek określonych w niej regulacji należy zaaprobować jako realizujący istotne wartości konstytucyjne, które w szczególności mają na celu zapewnienie rzeczywistego związku osób wybieranych w demokratycznej procedurze wyborczej z daną wspólnotą lokalną czy rozliczalności osób sprawujących funkcje publiczne. Wątpliwości Rzecznik budzą jednak dwie kwestie.
Rzecznik zwróciła uwagę przede wszystkim na niedostateczne gwarancje prawa do sądu na wypadek stwierdzenia wygaśnięcia mandatu w drodze uchwały rady gminy. Przedmiotowa ustawa wskazuje, że „wygaśnięcie mandatu stwierdza, w drodze uchwały, rada gminy w terminie 3 miesięcy od dnia powzięcia informacji o powstaniu przyczyny wygaśnięcia mandatu”, a „wygaśnięcie mandatu następuje z dniem podjęcia uchwały” (przewidywany art. 37e ust. 1 pkt 3). Natomiast w kwestii gwarancji praw procesowych zainteresowanej osoby ogranicza się do wskazania, że „przed podjęciem uchwały [o stwierdzeniu wygaśnięcia mandatu] członkowi organu jednostki pomocniczej gminy należy umożliwić złożenie wyjaśnień” (pkt 4 tego przepisu). Rzecznik oceniła taki sposób uregulowania trybu stwierdzania wygaśnięcia mandatu krytycznie z punktu widzenia prawa do skutecznej ochrony prawnej oraz prawa do sądu, o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym RPO rekomenduje uzupełnienie przepisu art. 37e o regulację dotyczącą szybkiej, sądowej ścieżki odwoławczej od uchwały o stwierdzeniu wygaśnięcia mandatu.
Rzecznik zwróciła również uwagę na brak regulacji odwołania organów pomocniczych jednostek samorządu terytorialnego. RPO wskazała, że celem przedmiotowej ustawy jest uregulowanie warunków i trybu stwierdzania wygaśnięcia mandatu członków organów jednostek pomocniczych gminy w odpowiedzi na wątpliwości prawne dotyczące pozostawienia tych kwestii do uregulowania samodzielnie przez te jednostki na poziomie lokalnym. Podobny problem dotyczy pominiętej w ustawie kwestii odwoływania organów pomocniczych, która była dotychczas postrzegana odmiennie. Jednocześnie wątpliwości budzi to, czy w sytuacji braku regulacji przedmiotowej materii w statucie danej jednostki pomocniczej, odwołanie jej organów jest dopuszczalne. Brak wskazania w treści ustawy na kompetencję do ustanowienia przepisów o zasadach odwołania członków organu jednostki pomocniczej powoduje, że regulacja tej materii nie jest obowiązkiem rady gminy. W opinii RPO rozwiązaniem wartym rozważenia jest uzupełnienie projektowanego art. 37e ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym o przesłankę odwołania organu wykonawczego jednostki oraz ujęcie w art. 35 ust. 3 ustawy delegacji do określenia w statucie jednostki zasad i trybu odwołania organów jednostki pomocniczej przez uprawnionych do głosowania mieszkańców jednostki pomocniczej gminy.
Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Przewodniczącego Komisji Samorządu Terytorialnego i Administracji Państwowej z prośbą o uwzględnienie powyższych uwag w trakcie prac Komisji oraz wyraziła gotowość współpracy.