do Przewodniczącego Podkomisji stałej ds. nowelizacji prawa karnego w sprawie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz ustawy – Kodeks wykroczeń (druk nr 2212) z dnia 2026-07-28.
do Przewodniczącego Podkomisji stałej ds. nowelizacji prawa karnego w sprawie poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz ustawy – Kodeks wykroczeń (druk nr 2212).
Rzecznik Praw Obywatelskich przedłożyła stanowisko do poselskiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz ustawy – Kodeks wykroczeń (druk nr 2212). Zdaniem RPO zakłada on dokonanie dwóch zmian: dodanie przepisów art. 209a k.k., penalizującego uporczywe zachowania, polegające na wypełnieniu znamion opisanego tam czynu oraz art. 106a k.w., penalizującego jednokrotne zachowanie polegające na wypełnieniu znamion opisanego tam czynu. W obu przypadkach § 2 stanowi, że ściganie ma odbywać się na wniosek pokrzywdzonego.
W uzasadnieniu projektu wskazano, że celem projektu jest uregulowanie zjawiska utrudniania kontaktów i sprawowania opieki nad małoletnim, które pomimo szeregu prób w pracach Parlamentu poprzednich kadencji oraz wieloletniej debaty społecznej pozostaje nierozwiązane. W aktualnym stanie prawnym utrudnianie realizacji kontaktów jest zagrożone sankcją pieniężną, która jest jednak nieefektywna w realizowaniu roli zabezpieczenia wykonania orzeczenia sądu rodzinnego, gdyż często egzekucja komornicza zasądzonych kwot jest bezskuteczna z uwagi na brak składników majątkowych zobowiązanego, a kumulacja dużych kwot na koncie zobowiązanego rodzica nie wpływa w żaden sposób na jego postępowanie. RPO wskazała, że w ocenie projektodawców przepis sankcjonujący utrudnianie kontaktów i sprawowanie opieki wyłącznie karą pieniężną jest wystarczający w stosunku do czynów o charakterze jednorazowym, zaś w razie uporczywości działania, konieczne jest sięgnięcie po kary izolacyjne.
Zdaniem Rzecznik Praw Obywatelskich nietrafione jest założenie, że przepis art. 209a k.k. ma wprowadzić karalność czynu polegającego na uporczywym utrudnianiu kontaktu rodzica lub innej bliskiej osoby i dziecka lub uporczywego utrudniania sprawowania opieki nad małoletnim. Według projektodawców prawo do kontaktów mają nie tylko rodzice, ale także dziadkowie, czy inne osoby pozostające w bliskiej relacji i ważne dla dziecka. W opinii RPO tak jednak nie jest, bowiem kwestię kontaktów ustawodawca reguluje w art. 113 § 1 k.r.o., wskazując, że niezależnie od władzy rodzicielskiej, rodzice i dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Tym samym, inni członkowie rodziny mieliby takie prawo wyłącznie wtedy, gdy byłoby to uregulowane osobno, w tym sprawowaliby nad dzieckiem pieczę.
Rzecznik odniosła się także do problematyki kontaktów rodzica z dzieckiem pod względem materialno-prawnym, która została uregulowana w art. 58 § 1-1b k.r.o. oraz w art. 113 k.r.o. Regulacja kontaktów oraz konflikty rodziców na tym tle łączą się nierzadko z postępowaniem w przedmiocie orzeczenia rozwodu pomiędzy stronami. Problem ten jest niezależny od tego, czy rodzice dziecka zawarli czy też nie związek małżeński oraz czy został on rozwiązany przez sąd wyrokiem poprzez orzeczenie rozwodu. Sądowa regulacja sposobu kontaktów występuje także w przypadku pieczy zastępczej. Z uwagi na powyższe zdaniem RPO należy dać prymat regulacjom cywilnym, w szczególności przepisom o postępowaniu w przedmiocie wykonania kontaktów z dzieckiem (od art. 598 [15] k.p.c. do art. 598 [22] k.p.c.). Projektowane przepisy nie mogą bowiem naruszać zakazu nadmiernej ingerencji ustawodawcy w prawa i wolności obywateli.
Zdaniem RPO z uzasadnienia wynika, że intencją projektodawców jest stworzenie typu czynu zabronionego, penalizującego osobę sprawującą stałą pieczę nad dzieckiem, wpływającą na możliwość realizowania kontaktów przez inną osobę uprawnioną. Tak wąskie postrzeganie zakresu kryminalizacji nie jest jednak widoczne w warstwie językowej projektowanego art. 209a k.k. Projektowane przepisy będą penalizować trzy typy czynów: nieutrzymywanie kontaktów z dzieckiem, pomimo bycia osobą zobowiązaną z mocy art. 113 k.r.o. i orzeczenia sądu lub ugody do ich utrzymywania; niesprawowanie opieki nad dzieckiem, pomimo takiego obowiązku (art. 94 § 3 k.r.o., art. 145-174 k.r.o.); oraz niewydanie dziecka jako jedyne skryminalizowane przez projektodawcę zachowanie osoby niezobowiązanej do sprawowania opieki lub utrzymywania kontaktów z dzieckiem.
Rzecznik wyraziła opinię, że projektodawcy bardzo wąsko uregulowali kwestię udaremniania wykonywania kontaktów, sprowadzając ją tylko do nierealizowania obowiązku wydania dziecka na kontakt. Tym samym zróżnicowali odpowiedzialność osób zobowiązanych do utrzymywania kontaktów względem osób zobowiązanych do umożliwienia wykonywania kontaktów przez inne osoby. Zgodnie z projektowanym przepisem art. 209a k.k., jeśli np. uprawniony nie będzie kontaktować się zdalnie będąc w innym mieście, zagranicą czy w czasie osadzenia w zakładzie karnym, nie wykonując tym samym obowiązku kontaktu z dzieckiem, to poniesie odpowiedzialność karną. Jednocześnie osoba zobowiązana do umożliwienia mu wykonywania kontaktu w ten sposób, takiej odpowiedzialności karnej na gruncie art. 209a k.k. nie poniesie.
Rzecznik wskazała także, że projektowane w druku sejmowym nr 2212 rozwiązania prawne stoją w sprzeczności z pakietem gwarancyjnym określanym zasadą nullum crimen sine lege certa leżącą u podstaw art. 42 ust. 1 Konstytucji RP oraz zasady demokratycznego państwa prawnego z art. 2 Konstytucji RP. W przypadku obu projektowanych regulacji z art. 106a k.w. oraz art. 209a k.k. dochodzi również do zachodzenia na siebie wyznaczonych przez te przepisy zakresów kryminalizacji, co wynika z posłużenia się przez projektodawców znamionami w postaci „uchyla się od wykonania orzeczonego obowiązku utrzymywania kontaktów lub sprawowania opieki” oraz „nie stosuje się do orzeczonego sposobu utrzymywania kontaktów lub sposobu sprawowania opieki”, gdyż „niestosowanie się do orzeczonego sposobu” mieści się znaczeniowo w „uchylaniu się od wykonania orzeczonego obowiązku”. Tym samym naruszona zostaje zasada wewnętrznej określoności przepisów wywodzona z nullum crimen sine lege certa.
Rzecznik uznała, że kolejnym problemem jest posłużenie się przez projektodawcę znamieniem uporczywości działania sprawcy w projektowanym art. 209a § 1 k.k. Taka regulacja istniała już w stosunku do przestępstwa niealimentacji, opisanego w art. 209 § 1 k.k. w brzmieniu do 31 maja 2017 r., który spotykał się z problemami orzeczniczymi i ogromnymi wątpliwościami doktrynalnymi. Zgodnie wskazywano, że uporczywość ma charakter wybitnie ocenny, jest znamieniem obiektywno-subiektywnym i jednocześnie stanowi pojęcie ambiwalentne, ponieważ określa zarówno postępowanie sprawcy, jak i jego nastawienie psychiczne. Zdaniem RPO znamię „uporczywie” przesądza, że projektowany art. 209a k.k. może zostać popełniony tylko z zamiarem bezpośrednim. Ewentualne jego usunięcie wymaga zatem posłużenia się przez projektodawcę takim, które w ten sam sposób ukształtuje stronę podmiotową projektowanego typu czynu zabronionego.
Ponadto Rzecznik wskazała, że przepis projektowanego art. 209a § 1 k.k. pozostaje także w związku z art. 211 k.k. Drugi z wymienionych, istniejący już w systemie prawa, przewiduje odpowiedzialność karną osoby, która wbrew woli osoby powołanej do opieki lub nadzoru, uprowadza lub zatrzymuje małoletniego poniżej lat 15 albo osobę nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny. Przepis ten jest bezpośrednio związany z Konwencją Haską i zabezpieczeniem interesu dziecka wraz z zapewnieniem wykonalności orzeczenia w przedmiocie władzy rodzicielskiej. Zdaniem RPO należy wziąć pod rozwagę, czy nie powinno się ograniczyć niewykonywania kontaktów do małoletnich poniżej lat 15 (ewentualnie również do osób nieporadnych ze względu na ich stan psychiczny lub fizyczny).
Rzecznik zwróciła uwagę, że problematyczne są również kwestie procesowe. Ewentualne wprowadzenie projektowanych art. 209a § 1 k.k. oraz 106a § 1 k.w. (z uwagi na brzmienie art. 25 § 3 k.p.s.w.15 i zawartą tam klauzulę odpowiedniego stosowania) wymaga zmian w treści art. 51 § 2a k.p.k. poprzez przywołanie art. 159 § 2 k.r.o. oraz ustanowienie regulacji odnoszących się do reprezentanta dziecka w przypadku jego niepozostawania pod władzą rodzicielską (zmiany art. 99 k.r.o.). W opinii RPO w zmienionym stanie prawnym zachodzić będzie także konieczność ewidencjonowania przyczyn niewykonania kontaktu, niewykonania opieki czy też niewydania małoletniego w związku z wykonywaniem kontaktu przez osobę do niego uprawnioną. Co więcej, planowane dodanie pkt 6 w brzmieniu „w razie skazania za przestępstwo określone w art. 209a” w przepisie art. 93c pkt 5 k.k. należy uznać za chybione, gdyż nie konweniuje ono ani z systematyką art. 93c k.k. ani z zasadami stosowania środków zabezpieczających opisanymi w art. 93b k.k. Zdaniem RPO projektodawca – stosownie do brzmienia art. 209 § 4 i 5 k.k. – powinien rozważyć uzupełnienie projektowanych w druku sejmowym nr 2212 rozwiązań o instytucje „czynnego żalu po dokonaniu”.
Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawiła powyższe stanowisko i jednocześnie wniosła o uwzględnienie opinii w toku prac nad projektem.