wystąpienie do Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie ustawy o cudzoziemcach (UD408) z dnia 2026-07-27.
wystąpienie do Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie uwag do projektu ustawy o zmianie ustawy o cudzoziemcach (UD408).
Rzecznik Praw Obywatelskich wskazała na art. 1 ust. 1 projektu, w którym przewidziano zmianę ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, polegającą na nadaniu rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji o cofnięciu zezwolenia na pobyt czasowy. Przepis ten dotyczy przypadków, w których cofnięcia zezwolenia wymagają względy obronności lub bezpieczeństwa państwa, ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego albo zobowiązania wynikające z ratyfikowanych umów międzynarodowych obowiązujących Rzeczpospolitą Polską. Zdaniem RPO projektowana zmiana może istotnie oddziaływać na sytuację prawną cudzoziemców.
W opinii Rzecznik cofnięcie zezwolenia na pobyt czasowy nie skutkuje automatycznie wydaniem decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu, może jednak prowadzić do wszczęcia odrębnego postępowania w tej sprawie. Projektowana regulacja może zatem skutkować tym, że zarówno decyzja o cofnięciu zezwolenia na pobyt czasowy, jak i wydana następnie decyzja o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu zostaną wykonane przed rozpoznaniem przez organy drugiej instancji wniesionych od nich odwołań. Skuteczność ochrony prawnej cudzoziemca może dodatkowo ograniczać możliwość odstąpienia od sporządzenia uzasadnienia faktycznego decyzji o cofnięciu zezwolenia, jeżeli wymagają tego względy obronności lub bezpieczeństwa państwa albo ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego. Brak znajomości podstaw faktycznych rozstrzygnięcia może bowiem istotnie utrudnić cudzoziemcowi sformułowanie zarzutów odwoławczych i podjęcie skutecznej polemiki ze stanowiskiem organu.
Zdaniem Rzecznik dodatkowe trudności mogą powstać, jeżeli przed rozpoznaniem odwołania cudzoziemiec zostanie przymusowo doprowadzony do państwa pochodzenia lub innego państwa trzeciego. Przebywając poza terytorium Polski, może mieć ograniczony dostęp do akt sprawy, pełnomocnika, pomocy prawnej w zakresie prawa polskiego oraz usług tłumacza. Rzecznik oceniła, że połączenie natychmiastowej wykonalności decyzji z możliwością odstąpienia od sporządzenia jej uzasadnienia faktycznego oraz możliwością wykonania decyzji o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu przed rozpoznaniem wniesionych odwołań budzi poważne wątpliwości z punktu widzenia art. 15 k.p.a. w związku z art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie RPO projekt powinien zatem przewidywać gwarancje zapewniające cudzoziemcowi rzeczywistą i skuteczną kontrolę instancyjną przed wykonaniem decyzji mogącej wywołać nieodwracalne lub szczególnie dotkliwe skutki.
Zgodnie z projektem niewydanie przez wojewodę w terminie 60 dni decyzji lub postanowienia kończącego postępowanie skutkuje jego milczącym zakończeniem w sposób w całości uwzględniający żądanie strony. Cudzoziemiec nabywa wówczas z mocy prawa uprawnienie do czasowego pobytu na terytorium Polski. Przewiduje się możliwość wezwania cudzoziemca już po zakończeniu postępowania, a niewykonanie wskazanych w wezwaniu obowiązków powoduje wygaśnięcie skutków milczącego zakończenia postępowania z mocy prawa. W konsekwencji nabyte prawo pobytowe może zostać utracone automatycznie, bez wydania rozstrzygnięcia podlegającego kontroli instancyjnej i sądowoadministracyjnej. Budzi to wątpliwości z punktu widzenia wynikających z art. 2 Konstytucji RP zasad ochrony praw nabytych oraz zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa. W ocenie RPO utrata prawa pobytowego powinna następować na podstawie decyzji administracyjnej, po dokonaniu przez organ oceny okoliczności konkretnej sprawy, z zapewnieniem cudzoziemcowi możliwości jej zakwestionowania w toku kontroli instancyjnej i sądowoadministracyjnej.
Projekt przewiduje możliwość udzielania zezwoleń na pobyt czasowy obywatelom wybranych państw trzecich w drodze milczącego zakończenia postępowania. Rozwiązanie to ma stanowić odpowiedź na systemowy problem przewlekłości postępowań legalizacyjnych prowadzonych przez wojewodów. Z uzasadnienia wynika jednak, że wnioski objęte tym mechanizmem stanowiły w latach 2023–2025 jedynie ok. 1,1–1,2% ogółu. Wpływ zmiany na skrócenie czasu trwania postępowań będzie zatem ograniczony.
W ocenie RPO projektowane rozwiązanie, choć może usprawnić rozpoznawanie niektórych spraw, ma charakter punktowy i obejmie jedynie niewielką część postępowań pobytowych. Nie stanowi zatem wystarczającej odpowiedzi na systemowy problem ich przewlekłości. Konieczne pozostaje podjęcie kompleksowych działań legislacyjnych i organizacyjnych, które zapewnią sprawne prowadzenie postępowań bez ograniczania cudzoziemcom dostępu do skutecznych środków ochrony prawnej.
Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Podsekretarza Stanu z prośbą o rozważenie podjęcia kompleksowych działań legislacyjnych i organizacyjnych, które zapewnią sprawne prowadzenie postępowań bez ograniczania cudzoziemcom dostępu do skutecznych środków ochrony prawnej.