wystąpienie do Przewodniczącego Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka Sejmu RP w Kancelarii Sejmu RP w sprawie projektu ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji co do praw wyborczych osób wspieranych (druk nr 2645) z dnia 2026-07-13.
wystąpienie do Przewodniczącego Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka Sejmu RP w Kancelarii Sejmu RP w sprawie projektu ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji co do praw wyborczych osób wspieranych (druk nr 2645).
Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawiła uwagi do projektowanych rozwiązań w zakresie regulacji wykonywania prawa wybierania i udziału w referendum osób wspieranych z prośbą o ich doręczenie członkom komisji oraz uwzględnienie w trakcie prac legislacyjnych. Przede wszystkim zwróciła uwagę na projektowane rozwiązania dotyczące przywrócenia osobom ubezwłasnowolnionym prawa do udziału w życiu politycznym i publicznym. RPO zaaprobowała również założenie kierunkowe projektu, zgodnie z którym przyjęte w jego ramach rozwiązania prawne mają pozwolić na indywidulaną ocenę świadomości korzystania z praw wyborczych osoby wspieranej, tak by zapobiec arbitralnemu pozbawianiu tych praw całej grupy osób wspieranych. Jednocześnie przedstawiła odpowiednio dwie rekomendacje, wskazując na konieczność: uzupełnienia projektu ustawy poprzez ujęcie w nim odrębnych, jasnych i niedyskryminacyjnych kryteriów orzekania o pozbawieniu czynnego lub biernego prawa wyborczego oraz zmiany przepisu przejściowego, tj. art. 134 pkt 2 projektu ustawy, tak by nie zakładał automatyzmu w ograniczaniu praw wyborczych części osób z niepełnosprawnościami.
Rzecznik wskazała, że pozbawienie prawa wybierania skutkuje także pozbawieniem prawa udziału w referendum w rozumieniu ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o referendum ogólnokrajowym i następuje na czas trwania kurateli reprezentującej. Wprowadzenie niedyskryminującego kryterium orzekania o pozbawieniu praw wyborczych wpisuje się w realizację pierwszej z wyżej wskazanych rekomendacji. Rzecznik przypomniała bowiem, że problemy z rozeznaniem własnej sytuacji majątkowej i prawnej nie oznaczają automatycznie, iż dana osoba nie będzie w stanie podjąć z rozeznaniem decyzji wyborczej. Sposób podejmowania tych decyzji oraz ich ciężar warunkujący właściwe rozeznanie jest bowiem diametralnie różny, co może jednak być bardzo różnie interpretowane przez sądy.
Równocześnie, zmiany wprowadzone przez projektodawcę do przepisów przejściowych, uczyniły drugą z powyższych rekomendacji jeszcze bardziej aktualną. Rzecznik wskazała, że w projekcie przewidziano rozwiązanie, zgodnie z którym jeśli przed dniem wejścia w życie projektowanej ustawy sąd prawomocnie orzekł o ubezwłasnowolnieniu, w dniu jej wejścia w życie zarówno osoby ubezwłasnowolnione całkowicie jak i ubezwłasnowolnione częściowo stają się osobami tymczasowo wspieranymi, a ich dotychczasowy opiekun prawny staje się z mocy prawa, do czasu rozstrzygnięcia w przedmiocie kurateli reprezentującej przez sąd, jednak na okres nie dłuższy niż 5 lat, tymczasowym kuratorem reprezentującym. Sąd ma wszczynać postępowanie w przedmiocie kurateli reprezentującej na wniosek tymczasowego kuratora reprezentującego, a jeżeli nie złoży on takiego wniosku w okresie 4 lat od dnia wejścia w życie ustawy – z urzędu. Wyjątek ma dotyczyć osób tymczasowo wspieranych, którym w dniu wejścia w życie ustawy przysługuje władza rodzicielska nad małoletnim dzieckiem – w ich przypadku sąd ma niezwłocznie wszczynać postępowanie z urzędu.
Rzecznik podkreśliła, że ograniczenie praw wyborczych, także w ramach przepisów przejściowych, nie może mieć miejsca bez przeprowadzenia zindywidualizowanego postępowania. W związku z tym rozwiązaniem koniecznym jest taka zmiana omawianego projektu, by nie zakładał automatyzmu w wyłączeniu praw wyborczych wszystkich osób tymczasowo wspieranych. Wpisująca się najpełniej w realizację tych standardów byłaby akceptacja korzystania z prawa wybierania i udziału w referendum przez osoby tymczasowo wspierane bez jakichkolwiek ograniczeń podmiotowych. W ocenie RPO, w przypadku gdy projektodawca dostrzega systemowe ryzyka z tym związane, powinien przede wszystkim precyzyjnie je zdefiniować w uzasadnieniu projektu ustawy. Należałoby też rozważyć wdrożenie w okresie przejściowym mniej dolegliwych środków zapobieżenia takim ryzykom.
Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich wyraziła nadzieję, że przedstawione uwagi zostaną uwzględnione w dalszych pracach legislacyjnych.