Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

wystąpienie do Prezesa Rady Ministrów w sprawie stosowania przepisów RODO w odniesieniu do czynności z zakresu działalności Instytutu Pamięci Narodowej (IPN).

Rzecznik Praw Obywatelskich wielokrotnie podejmował działania mające na celu rozwiązanie problemu stosowania przepisów RODO do czynności z zakresu działalności Instytutu Pamięci Narodowej (IPN). Pomimo tego problematyka wyłączenia IPN spod przepisów o ochronie danych osobowych wciąż pozostaje nierozstrzygnięta na poziomie legislacyjnym oraz problematyczna w praktyce stosowania obowiązujących przepisów prawa.

Rzecznik wskazała na dotychczasowe orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którym art. 71 ustawy o IPN stanowiący, że „W działalności Instytutu Pamięci określonej w art. 1 przepisy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) stosuje się do prowadzenia Bazy”, nie wyłącza kompetencji nadzorczych Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych ustanowionych w RODO i przepisach krajowych wdrażających ten akt w przypadku przetwarzania danych osobowych przez IPN, lecz rozszerza stosowanie przepisów RODO na dane osób zmarłych. Wyrok ten został zrewidowany w jednym z wyroków NSA, w którym przyjęto, że art. 71 ustawy o IPN, odczytywany łącznie z art. 53f tej ustawy oraz motywem 158 RODO ogranicza stosowanie przepisów RODO wyłącznie do Bazy Materiału Genetycznego, o której mowa w art. 53f ustawy o IPN. Zdaniem RPO podkreślenia wymaga, że pogląd taki był już wcześniej prezentowany przez wojewódzkie sądy administracyjne oraz w doktrynie.

W przedmiotowej sprawie Rzecznik zauważyła, że prawo pierwotne Unii Europejskiej nakazuje poszanowanie tożsamości narodowej państw członkowskich (art. 4 ust. 2 TUE) oraz wspieranie ich kultury i dziedzictwa (art. 167 ust. 1 TFUE). Ponadto art. 52 ust. 1 Karty praw podstawowych UE dopuszcza ograniczenia w zakresie ochrony danych osobowych, jeżeli są one proporcjonalne i służą celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób. W art. 2 ust. 2 lit. a RODO wskazano natomiast, że rozporządzenie nie ma zastosowania do działalności nieobjętej zakresem prawa Unii Europejskiej. Z kolei zgodnie motywem 4 RODO przetwarzanie danych osobowych ma służyć ludzkości, jednakże prawo do ochrony danych nie jest prawem bezwzględnym i musi być postrzegane w kontekście jego funkcji społecznej oraz wyważone względem innych praw podstawowych – m.in. takich jak poszanowanie różnorodności kulturowej – zgodnie z zasadą proporcjonalności. Motyw 158 RODO wskazuje natomiast, że rozporządzenie ma zastosowanie także do przetwarzania danych osobowych w celach archiwalnych, z wyjątkiem danych osób zmarłych. Organy publiczne i prywatne, które gromadzą wpisy o znaczeniu publicznym, powinny mieć prawny obowiązek ich ochrony, opracowywania i udostępniania. Motyw 73 pozwala zaś na wprowadzenie ograniczeń określonych zasad RODO, w zakresie niezbędnym i proporcjonalnym w społeczeństwie demokratycznym, gdy wymaga tego ogólny interes publiczny. Uzupełniając te założenia, akapit 3 motywu 19 RODO przewiduje, iż państwa członkowskie mogą zachować lub wprowadzić przepisy szczególne dostosowujące stosowanie rozporządzenia przez właściwe organy do celów wchodzących w jego zakres, z uwzględnieniem własnych struktur konstytucyjnych i administracyjnych.

Rzecznik odrębnie wskazała na znaczenie art. 51 ust. 4 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy ma prawo do żądania sprostowania lub usunięcia informacji nieprawdziwych, niepełnych bądź zebranych w sposób sprzeczny z ustawą. Przepis ten ustanawia równowagę pomiędzy prawem jednostki do ochrony prywatności a konstytucyjnym obowiązkiem państwa w zakresie ochrony dziedzictwa narodowego. W odniesieniu do działalności IPN realizacja tego prawa powinna następować z uwzględnieniem wartości nadrzędnych, takich jak prawda historyczna oraz interes publiczny, które stanowią fundament działania Instytutu. Z kolei w art. 6a ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych określono, w jaki sposób Prezydent RP może przetwarzać dane osobowe podczas wykonywania swoich konstytucyjnych i ustawowych zadań. W uzasadnieniu do projektu ustawy wprowadzającej ww. przepis wyjaśniono, iż RODO nie ma zastosowania do działań Prezydenta RP wynikających z jego konstytucyjnych prerogatyw. RPO podkreśliła, że są to działania o charakterze suwerennym i konstytucyjnym, więc nie podlegają prawu UE. Przyjęte zostało, iż Prezydent RP powinien odpowiednio stosować podstawowe zasady RODO.

Na gruncie prawa polskiego ustawodawca w art. 1 ust. 3 ustawy o IPN przewidział odrębną regulację w zakresie przetwarzania danych osobowych osób, których dotyczą dokumenty zgromadzone w archiwach Instytutu, co nie oznacza, że obszar ten jest całkowicie wyłączony spod stosowania zasad ochrony danych osobowych wynikających, jeżeli nie z prawa UE, to z Konstytucji RP. Zdaniem RPO obowiązujące przepisy ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej nie zapewniają jednoznacznych ram prawnych umożliwiających skuteczną realizację praw osób, których dane są przetwarzane. Wskazana luka nie może być efektywnie uzupełniona poprzez orzecznictwo sądów administracyjnych. Zatem wydaje się konieczne ustawowe uregulowanie zasad przetwarzania danych osobowych w IPN, uwzględniające specyfikę Instytutu oraz jego szczególną rolę w dokumentowaniu historii państwa.

Mając na uwadze powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwróciła się do Prezesa Rady Ministrów z prośbą o rozważenie zasadności podjęcia inicjatywy ustawodawczej i poinformowanie o stanowisku zajętym w tej sprawie.