Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

zgłoszenie udziału w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w sprawie nieprzyjęcia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej.

Działając na podstawie art. 8 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i art. 14 pkt 6 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o RPO, Rzecznik Praw Obywatelskich zgłosiła udział w postępowaniu ze skargi kasacyjnej wniesionej przez A. M. H. I., reprezentowanego przez pełnomocniczkę adw. E. O., od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. (sygn. akt II SA/Bk 1221/25) z dnia 7 października 2025 r. oddalającego skargę A. M. H. I. na czynność materialno-techniczną podjętą przez organ Straży Granicznej – komendanta Placówki Straży Granicznej w M. i działających z jego upoważnienia funkcjonariuszy Straży Granicznej – polegającą na nieprzyjęciu wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej od skarżącego.

Rzecznik przychyliła się do zarzutów podniesionych przez pełnomocniczkę cudzoziemca w skardze kasacyjnej wraz z popierającą je argumentacją. W opinii RPO zasadne jest uchylenie wyroku opartego na błędnej wykładni przepisów prawa materialnego z zakresu prawa do ubiegania się o ochronę międzynarodową na terytorium RP. Rzecznik wyraziła swoje stanowisko co do rozważań i argumentacji Sądu I instancji w przedmiocie wykładni i zastosowania prawa materialnego, bez kwestionowania poczynionych ustaleń faktycznych. Za przedmiot analizy RPO uznała przede wszystkim art. 33a i 33b ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz relację ww. regulacji z normami innych aktów prawnych.

Zgodnie z ustalonym przez Sąd I instancji stanem faktycznym, A. M. H. I. miał wielokrotnie wyrażać wobec funkcjonariuszy SG wolę złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej – nie tylko zaraz po przekroczeniu granicy polsko-białoruskiej czy w siedzibie Placówki Straży Granicznej w M., ale też w szpitalu w B. Za każdym razem funkcjonariusze SG mieli odmówić przyjęcia ww. wniosku, powołując się na obowiązujące ograniczenie prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej. W ocenie RPO taki sposób działania organu SG nie znajduje zaś podstaw ani w przepisach rangi ustawowej tj. art. 33a i 33b u.u.c.o., ani nawet w przepisach rozporządzenia zawieszającego. Zgodnie z § 2 ust. 2 rozporządzenia zawieszającego, ograniczenie prawa do złożenia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej stosuje się „na granicy państwowej z Republiką Białorusi”. Organy Straży Granicznej od początku obowiązywania ww. rozporządzenia zawieszającego przyjęły interpretację ww. przepisów, zgodnie z którą za „granicę państwową” uznały cały obszar objęty terytorialnym zakresem działania tych placówek Straży Granicznej, którym powierzono ochronę poszczególnych odcinków granicy objętych rozporządzeniem. Prowadziło to do sytuacji, w której przepisy rozporządzenia były stosowane również w głębi terytorium Rzeczypospolitej Polskiej – nawet w odległości kilkudziesięciu kilometrów od faktycznej linii granicznej z Republiką Białorusi. Za niedopuszczalną sytuację RPO uznała – w perspektywie m.in. zasady określoności prawa, zasady pewności prawa, zasady praworządności, zasad prawidłowej legislacji oraz zasad wynikających z art. 31 ust. 3 Konstytucji – w której tak istotna kwestia jak terytorialny zakres obowiązywania ograniczenia konstytucyjnego prawa do ubiegania się o ochronę międzynarodową jest określana na podstawie rozszerzającej wykładni przepisów dokonywanej przez organy je stosujące.

Rzecznik podkreśliła, że zgodnie z art. 33b ust. 1 ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony regulacje dotyczące ograniczenia prawa do składania wniosków o udzielenie ochrony międzynarodowej mają zastosowanie w razie ziszczenia się przesłanki temporalnej („w okresie obowiązywania czasowego ograniczenia”) oraz przesłanki terytorialnej („na odcinku granicy, na którym jest stosowane to ograniczenie”). Przepisy są skuteczne co do wszystkich osób, co do których właściwy organ Straży Granicznej posiada ustalenia dotyczące nielegalnego przekroczenia przez nie granicy białorusko-polskiej. Takie rozumienie omawianych regulacji stanowi w rzeczywistości zupełną modyfikację treści obowiązujących norm ustawowych, dokonaną bez nowelizacji przepisów. Zdaniem RPO działanie organu SG w niniejszej sprawie nie znajduje uzasadnienia nie tylko w przepisach rozporządzenia zawieszającego, lecz także w przepisach rangi ustawowej i konstytucyjnej.

Rzecznik wskazała, że realizacją przez WSA art. 178 ust. 1 Konstytucji – w ramach przyjętych przez WSA nietrafnych założeń co do podstawy prawnej – w niniejszej sprawie byłoby uznanie działania organu SG za niezgodne prawem. Sąd I instancji przyjął jednak interpretację, że „możliwość nieprzyjęcia wniosku uzależniona jest od tego, czy doszło do przekroczenia granicy państwowej z Republiką Białorusi. […] jeśli przekroczenie ma miejsce na granicy z Białorusią to uznać należy, że mechanizm wprowadzony nowelizacją u.u.o.c. z 21 lutego 2025 r. ma pełne zastosowanie”. Co ważne, oprócz obowiązku stosowania obowiązujących przepisów ustawy z art. 178 ust. 1 Konstytucji wynika także bezpośrednie związanie sądów Konstytucją, a z art. 8 ust. 1 Konstytucji – konieczność zapewnienia jej skuteczności jako najwyższemu prawu Rzeczypospolitej Polskiej.

Rzecznik przychyliła się także do argumentacji dotyczącej zarzutu naruszenia art. 18 i art. 54 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 2 i art. 7, ust. 1 w zw. z motywami 26 i 27 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/32/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wspólnych procedur udzielania i cofania ochrony międzynarodowej – przez ich błędną wykładnię, skutkującą błędnym oddaleniem skargi, mimo że powinna być uwzględniona w oparciu o art 146 § 1 p.p.s.a. RPO zauważyła, że regulacje polskie – przy obecnej praktyce ich stosowania – idą o krok dalej niż omawiane w ww. orzeczeniu TSUE regulacje litewskie, bowiem uzależniają odmowę przyjęcia wniosku o udzielenie ochrony międzynarodowej nie od faktu przekroczenia granicy polsko-białoruskiej w sposób nieregularny, lecz od przesłanki przekroczenia jej w ogóle. W związku z tym uznał, iż wskazanie przez Sąd I instancji art. 72 TFUE jako uzasadnienia dla wprowadzenia omawianego ograniczenia w zgodzie z prawem unijnym jest oczywiście nietrafne i zaprzecza jasnemu stanowisku TSUE.

Mając na uwadze powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich wskazała, że Naczelny Sąd Administracyjny, orzekając w niniejszej sprawie, powinien dokonać takiej wykładni przepisów prawa krajowego, aby skarżącemu kasacyjnie dać możliwość jak najpełniejszego korzystania z prawa do ubiegania się o udzielenie ochrony międzynarodowej, chronionego nie tylko przez wiążące Polskę zobowiązania międzynarodowe, ale także przez Konstytucję.