Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

skarga nadzwyczajna w przedmiocie nieuwzględnienia przez sąd odrzucenia spadku po zmarłym.

Działając na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o RPO w zw. z art. 89 § 1 i 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym z uwagi na konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, Rzecznik Praw Obywatelskich wniosła skargę nadzwyczajną, zaskarżając postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 1 lipca 2021 r., sygn. akt I Ns 265/18, oddalającego wniosek o uchylenie lub zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłym Z. P. w całości oraz o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów wskazanych w uzasadnieniu, znajdujących się w załączonych aktach sądowych Sądu Rejonowego w K. i uwierzytelnionej kopii pisma pełnomocnika wnioskodawczyni z dnia 19.12.2025 r. z załącznikami, na okoliczność prowadzenia wobec Z. P. postępowania egzekucyjnego z tytułu długów spadkowych.

Orzeczeniu temu zarzuciła: na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 ustawy o Sądzie Najwyższym naruszenie zasad oraz wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji RP, to jest wynikającego z art. 21 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP prawa do ochrony własności i innych praw majątkowych oraz prawa dziedziczenia; na podst. art. 89 § 1 pkt 2 uSN rażące naruszenie art. 679 § 1 i § 3 w zw. z art. 670 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, art. 670 in fine k.p.c., prawa materialnego oraz art. 1020 k.c. Jednocześnie na podstawie art. 89 § 1 in principio uSN wskazała, że wniesienie niniejszej skargi nadzwyczajnej jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, ponieważ zaskarżone postanowienie narusza wywodzone z art. 2 Konstytucji RP zasady zaufania obywatela do państwa oraz bezpieczeństwa prawnego jednostki.

Postanowieniem z dnia 13.04.2015 r. Sąd Rejonowy w D. przekazał sprawę o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym Z. P. według właściwości miejscowej do Sądu Rejonowego w K. Pismem z dnia 15.04.2015 r. Sąd Rejonowy w K. zawiadomił P. P.-K. o odrzuceniu spadku po zmarłym Z. P. przez Z. P. W dniu 21.04.2015 r. P. P.-K., działając w imieniu swoich dzieci: T. i Ł. K. odrzuciła spadek po Z. P. W dniu 20.05.2015 r. Sąd Rejonowy w K. zezwolił Z. P. na odrzucenie spadku po Z. P. w imieniu syna A. Ż. W toku niniejszego postępowania Z. P. nie odebrała żadnej korespondencji przesłanej na adres w L., w tym pierwszego pisma – odpisu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku. Sądy prowadzące postępowanie nie podjęły żadnych czynności, aby zweryfikować miejsce pobytu wnioskodawczyni. Postępowanie to toczyło się zatem bez faktycznego udziału Z. P., która w okresie od 2006 r. do końca września 2015 r. przebywała na stałe w Wielkiej Brytanii i nie miała wiedzy o toczącym się postępowaniu. Sąd spadku nie podjął żadnych działań w celu ustalenia, czy zostało złożone oświadczenie o odrzuceniu spadku przez Z. P. Ostatecznie, Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 2 września 2015 r. stwierdził, że spadek po Z. P., zmarłym 2 czerwca 2014 r., ostatnio stale zamieszkałym w L. w całości na podstawie ustawy nabyła córka Z. P.

Sąd Rejonowy w K. G. w dniu 1.07.2021 r. na rozprawie ogłosił postanowienie i oddalił wniosek o uchylenie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku z 2015 r., tym samym uznając, że nie ma podstaw do jego zmiany, pomimo zalegania w aktach tej sprawy nieogłoszonego i nieotwartego testamentu z oświadczeniami spadkodawcy o wydziedziczeniu córek, w tym wnioskodawczyni oraz pomimo formalnego dołączenia akt o sygn. I Ns 214/15, w których znajdował się oryginał oświadczenia wnioskodawczyni o odrzuceniu spadku. Odnotowano, że sąd pouczył o terminie i sposobie wniesienia apelacji, jednak brak nagrania z rozprawy uniemożliwia ustalenie treści pouczenia, w tym czy wnioskodawczynię pouczono o konieczności opłacenia wniosku o uzasadnienie orzeczenia. Niestety, z przyczyn – jak twierdzi wnioskodawczyni – od niej niezależnych nie wiedziała o obowiązku opłacenia wniosku i ostatecznie został on odrzucony. Ustanowienie pełnomocnika w sprawie na tym etapie postępowania niestety nie poprawiło sytuacji wnioskodawczyni, powyższe okoliczności spowodowały zamknięcie drogi odwoławczej. Do wniosku o złożenie skargi nadzwyczajnej z 18.03.2024 r. skierowanego do Rzecznika Praw Obywatelskich załączone zostało pełnomocnictwo udzielone przez Z. P. dla adwokat P. D.-P. Pismem z dnia 19.12.2025 r. pełnomocnik wnioskodawczyni poinformowała RPO, że zadłużenie spadkodawcy wynosi ponad 1 mln zł, z czego należności ZUS i US ponad 800 tys. zł. Komornik zajął rachunki bankowe wnioskodawczyni, potrąca środki z jej wynagrodzenia, wszczęto egzekucję z nieruchomości – lokalu mieszkalnego.

Rzecznik uznała, że zaskarżone postanowienie narusza konstytucyjne gwarancje ochrony praw majątkowych oraz prawa dziedziczenia wynikające z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP w zw. z art. 21 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którymi każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia prawa te podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej. Orzeczenie pomijające jednoznacznie wyrażoną wolę jednostki w tym zakresie prowadzi do faktycznego zniesienia konstytucyjnej ochrony „negatywnego” prawa dziedziczenia i w konsekwencji narusza art. 64 Konstytucji RP w jego istotnym, materialnym znaczeniu. Naruszenie to jest rażące, albowiem w przedmiotowej sprawie sąd drugi raz pochylał się nad kwestią porządku dziedziczenia po zmarłym Z. P. W ocenie RPO spełniona została przesłanka skargi nadzwyczajnej, o której mowa w art. 89 § 1 pkt. 1 uSN.

Rzecznik wskazała także, że sąd naruszył art. 679 § 1 i § 3 k.p.c. w zw. z art. 670 § 1 k.p.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie i nienależyte wypełnienie obowiązku zbadania z urzędu, kto jest spadkobiercą, co skutkowało oddaleniem wniosku o uchylenie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, mimo że w sprawie tej dysponował dowodami wskazującymi, że osoba ujawniona w postanowieniu z 2015 r. jako spadkobierca nie jest spadkobiercą po Z. P. Oba sądy prowadzące postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku nie podjęły żadnych czynności w celu ustalenia rzeczywistego miejsca pobytu wnioskodawczyni, mimo, że w świetle art. 670 k.p.c. winny z urzędu dążyć do ustalenia kręgu spadkobierców. Wobec tego, że wnioskodawczyni nie była uczestniczką postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, nie mają zastosowania (w odniesieniu do jej wniosku w trybie art. 679 k.p.c.) ograniczenia z art. 679 § 1 zdanie drugie k.p.c. W przedmiotowej sprawie, pomimo dysponowania przez sąd dowodami wskazującymi, że osoba ujawniona w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku nie jest spadkobiercą ustawowym spadkodawcy, oddalono wniosek o uchylenie tego postanowienia, co w ocenie skarżącego nastąpiło z rażącym naruszeniem art. 679 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 670 § 1 k.p.c.

Rzecznik uznała też za rażące naruszenie art. 670 in fine k.p.c., ponieważ wynika z pominięcia jednoznacznej dyspozycji przepisu nakazującego otwarcie i ogłoszenie złożonego testamentu. Co istotne, dotyczy dokumentu rozstrzygającego o podstawie dziedziczenia i jest doniosłe w skutkach, jako że doprowadziło do utrzymania w obrocie prawnym postanowienia spadkowego, które odbiega od rzeczywistego porządku dziedziczenia po Z. P. Zdaniem RPO zaskarżone postanowienie rażąco narusza art. 926 § 2 k.c. w zw. z art. 948 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 1008 k.c., ponieważ wskutek niewłaściwego zastosowania tych przepisów, sąd oddalił wniosek złożony w trybie art. 679 k.p.c. o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, w sytuacji gdy dokonanie prawidłowej wykładni zalegającego w aktach testamentu zawierającego oświadczenie o wydziedziczeniu wnioskodawczyni powinno prowadzić do uznania, że została ona odsunięta od dziedziczenia i nie może być spadkobiercą ustawowym. Zaskarżone postanowienie zostało wydane także z rażącym naruszeniem art. 1020 k.c. poprzez jego niezastosowanie skutkujące oddaleniem wniosku o uchylenie lub zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, pomimo złożenia przez wnioskodawczynię skutecznego oświadczenia o odrzuceniu spadku, co powinno prowadzić do traktowania jej jako osoby, która nie dożyła otwarcia spadku.

Rzecznik uznała, iż wniesienie skargi nadzwyczajnej od postanowienia Sądu Rejonowego w K. z dnia 1 lipca 2021 r. oddalającego wniosek o uchylenie lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku konieczne jest dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawa urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1 in. princ. uSN). Obok rażącego naruszenia prawa, zasadniczym zarzutem skargi okazało się naruszenie zasad wywodzonych z art. 2 Konstytucji: zasady zaufania obywatela do państwa oraz bezpieczeństwa prawnego. W ocenie RPO w sprawie doszło do nagromadzenia tak istotnych naruszeń zasad zakorzenionych w klauzuli demokratycznego państwa prawnego realizującego zasady sprawiedliwości społecznej, że tym samym ziściła się także przesłanka funkcjonalna skargi nadzwyczajnej. Co więcej, niniejszy nadzwyczajny środek zaskarżenia wniesiony został z zachowaniem terminu wynikającego z uSN, który upływa w dniu 9 lipca 2026 r. RPO zdecydowała się nie wskazywać Izby Sądu Najwyższego, do której skarga powinna trafić do rozpoznania, pozostawiając tę kwestię do rozstrzygnięcia SN.

Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich wniosła jak we wstępie.