Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

żądanie wszczęcia postępowania cywilnego w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym M. G.

Działając na podstawie art. 8 ust. 1 i art. 14 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o RPO w zw. z art. 7 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, Rzecznik Praw Obywatelskich złożył skargę o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego dla W. (sygn. VI Ns 107/25). Jednocześnie wniósł o uchylenie prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego dla W.- Ś. w całości i odrzucenie wniosku G. K. o stwierdzenie nabycia spadku oraz dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z dokumentów znajdujących się w załączonych do niniejszego wniosku aktach postępowania Sądu Rejonowego dla W- Ś. oraz P.P. poświadczonej urzędowo kopii dokumentu w postaci wniosku do RPO P.Ch. (reprezentowanego przez adwokata).

Pierwsze postępowanie spadkowe po M. G. toczyło się przed Sądem Rejonowym dla W. P.-P. Postanowieniem z 25 stycznia 2021 r. wymiar sprawiedliwości wezwał do udziału w sprawie, w charakterze uczestnika postępowania, m.st. Warszawę, ponadto zarządził zamieszczenie ogłoszeń o toczącym się postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku na stronie internetowej sądu, w Urzędzie Dzielnicy oraz w prasie wraz z wezwaniem spadkobierców do zgłoszenia udziału w sprawie w terminie 3 miesięcy od dnia publikacji ogłoszenia oraz do wykazania przysługujących im praw do spadku. Z uwagi na niezgłoszenie się spadkobierców postanowieniem z 21 czerwca 2021 r. orzekł, że spadek na podstawie ustawy nabyło w całości, z dobrodziejstwem inwentarza, miasto stołeczne Warszawa. Przedmiotowe postanowienie nie zostało zaskarżone apelacją i uprawomocniło się 6 sierpnia 2021 r.

Drugie postępowanie spadkowe po M. G. toczyło się przed Sądem Rejonowym dla W.-Ś. W dniu 15 kwietnia 2020 r. W. S., reprezentowana przez adwokata A. F., złożyła do sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadku po M. G. Na podstawie art. 672 k.p.c. wnioskodawczyni wniosła o wezwanie spadkobierców, z uwagi na brak możliwości przeprowadzenia dowodu z zapewnienia spadkowego, o którym mowa w art. 671 § 1 k.p.c. Uzasadniła to m.in. faktem, iż przed Sądem Rejonowym dla W.-Ś. zawisło postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku po E. I. S – G. z wniosku M. G. z udziałem W. S. oraz Z. S. Ostatecznie, postanowieniem z 25 marca 2025 r., Sąd Rejonowy dla W.-Ś. stwierdził, że spadek po M. G., synu J. i A., na podstawie ustawy, nabyli zstępni dziadków: I. S. U., córka S. i O. oraz P. Ch., syn R. i H. – po 1/2 części spadku każde z nich, z dobrodziejstwem inwentarza. Przedmiotowe postanowienie uprawomocniło się 2 kwietnia 2025 r. Na wniosek P. Ch. zostało następnie wydane postanowienie z dnia 26 sierpnia 2025 r. w przedmiocie sprostowania oczywistej omyłki pisarskiej zawartej w postanowieniu z 25 marca 2025 r. o stwierdzeniu nabycia spadku po M. G., polegającego na wskazaniu prawidłowego numeru PESEL spadkodawcy.

14 maja 2025 r. P. Ch. złożył pismo procesowe, które stanowiło zażalenie na postanowienie Sądu Rejonowego dla W. P-P. z 21 czerwca 2021 r. dotyczące stwierdzenia nabycia spadku po M. G. Z uwagi na nieuzupełnienie braków formalnych 22 października 2025 r. sąd zarządził zwrot wskazanego pisma procesowego, które potraktował jak „wniosek o wznowienie postępowania.” P. Ch. zaskarżył powyższe zarządzenie zażaleniem z 5 grudnia 2025 r., a sprawa została przekazana do Sądu Okręgowego W.-P. Pismem z 3 kwietnia 2026 r. pełnomocnik P. Ch. zwrócił się do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o wniesienie skargi nadzwyczajnej od postanowienia Sądu Rejonowego dla W.-Ś. z 25 marca 2025 r., wydanego w sprawie z wniosku G. B. K. o stwierdzenie nabycia spadku, wskazując na funkcjonowanie w obrocie prawnym dwóch postanowień spadkowych. Niezależnie od treści wskazanego wyżej wniosku, RPO uznał za zasadne wniesienie niniejszej skargi o wznowienie postępowania, albowiem skarga nadzwyczajna od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego kończącego postępowanie w sprawie może zostać wniesiona, o ile orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.

Rzecznik zdecydował się wnieść skargę o wznowienie postępowania przeprowadzonego przez Sąd Rejonowy dla W.- Ś. w Warszawie, zakończonego prawomocnym postanowieniem z 25 marca 2025 r., ponieważ w jego ocenie funkcjonowanie w obrocie dwóch prawomocnych postanowień stwierdzających nabycie spadku po tych samych osobach stanowi naruszenie praw, które na mocy Konstytucji RP przysługują uczestnikom postępowania o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym M. G. RPO dostrzega przede wszystkim naruszenie konstytucyjnej zasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz bezpieczeństwa prawnego, wywodzonych z art. 2 Konstytucji RP. Na gruncie przedmiotowej sprawy Rzecznik dostrzega również naruszenie prawa do sądu. Stosownie bowiem do brzmienia art. 45 ust. 1 Konstytucji, obejmującego prawo do sądu, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Jednocześnie na skutek uprawomocnienia się zaskarżonego postanowienia doszło do naruszenia konstytucyjnego prawa dziedziczenia. Zgodnie bowiem z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo do dziedziczenia, a prawa te podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej. Z kolei art. 21 ust. 1 Konstytucji stanowi, iż Rzeczpospolita Polska chroni własność oraz prawo dziedziczenia. Prawo dziedziczenia nakłada na ustawodawcę obowiązek wprowadzenia zasad i mechanizmów dziedziczenia, w tym mechanizmów mających na celu np. stwierdzenie nabycia spadku, ochronę spadkobiercy i dział spadku.

Zdaniem Rzecznika w przedmiotowej sprawie ochrona gwarantowana przez Konstytucję stała się iluzoryczna, bowiem uchybienia sądu doprowadziły do sytuacji, w której w obrocie funkcjonują dwa prawomocne postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po tej samej osobie. Spadkobiercy nie mogą więc legitymować się jednoznacznym sądowym potwierdzeniem uprawnień nabytych z tytułu dziedziczenia, co może mieć konsekwencje m.in. w ewentualnym postępowaniu o dział spadku, a także w postępowaniu wieczystoksięgowym czy administracyjnym, w którym następstwo prawne wykazuje się według przepisów prawa cywilnego. Choć zgodnie z art. 407 § 1 k.p.c. skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie trzymiesięcznym, w przypadku RPO zaczyna on swój bieg od dnia, w którym Rzecznik powziął wiadomość o wadliwym orzeczeniu, tj. w dniu 3 kwietnia 2026 r. W związku z tym ustawowy termin na wniesienie przez Rzecznika skargi o wznowienie postępowania upływa 3 lipca 2026 r., a zatem został on w niniejszej sprawie zachowany.

Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł jak we wstępie.