Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

zgłoszenie udziału w postępowaniu przed Sądem Rejonowym w sprawie zmiany wydanego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

Działając na podstawie art. 679 § 1 w zw. z art. 7 zd. 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego w zw. z art. 14 pkt 4 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o RPO, Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego w P. z 17 listopada 2022 r., w sprawie o sygnaturze akt I Ns 407/20, w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku po J. E. K. i stwierdzenie, że spadek po zmarłym dnia 25 kwietnia 2020 r. w B. nabył na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza w całości syn J. P. K. Jednocześnie zawnioskował o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów ze wskazanych w uzasadnieniu niniejszego wniosku dokumentów z załączonych akt sądowych oznaczonych sygnaturami I Ns 407/20 oraz I Ns 823/23.

Rzecznik wskazał, że postanowienie Sądu Rejonowego w P. z dnia 17 listopada 2022 r. uprawomocniło się w dniu 25 listopada 2022 r. W postępowaniu tym w charakterze uczestnika występował także K. G. K. – syn spadkodawcy, ubezwłasnowolniony całkowicie i przebywający w Domu Pomocy Społecznej, za którego w sprawie spadkowej działała jako opiekun prawny M.D. Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w P. z dnia 26 stycznia 2021 r. uzyskała ona zezwolenie na odrzucenie w imieniu i na rzecz ubezwłasnowolnionego spadku po J. E. K. Oświadczenie takie zostało przez nią złożone i przyjęte przez sąd w dniu 2 września 2021. Uczestniczka postępowania M. D. w toku postępowania spadkowego zadeklarowała wolę odrzucenia spadku również w swoim imieniu. W dniu złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku przez J. K. złożyła ona odrębny wniosek o odebranie oświadczenia o odrzuceniu spadku, który został zarejestrowany w Sądzie Rejonowym w P. Warunkiem niezbędnym przyjęcia oświadczenia o odrzuceniu spadku było uzyskanie przez nią postanowienia sądu upadłościowego o wyłączeniu spadku z masy upadłości. Otwarcie spadku po J. E. K. nastąpiło po dniu ogłoszenia upadłości M. D., przy czym syndyk działający za uczestniczkę złożył wniosek o wyłączenie spadku z masy upadłości w dniu 28 lipca 2020 r. Postanowienie rozstrzygające wniosek zapadło w dniu 16 grudnia 2022 r., a zatem po wydaniu i uprawomocnieniu się postanowienia spadkowego.

W sporządzonym uzasadnieniu wniosku Rzecznik podkreślił, że zgodnie z art. 122 Prawa upadłościowego, jeżeli spadek zostanie wyłączony z masy upadłości, oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa spadkobierca. Termin do złożenia oświadczenia zaczyna biec od chwili uprawomocnienia się postanowienia o wyłączeniu. W związku z tym, od chwili wydania przez Sąd upadłościowy postanowienia w sprawie o wyłączeniu spadku z masy upadłości, dla M. D. otworzył się 6 miesięczny termin na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku po zmarłym mężu. Ostatecznie oświadczenie o odrzuceniu spadku uczestniczka postępowania złożyła w dniu 9 października 2023 r. Sąd Rejonowy w P. postanowieniem z dnia 9 stycznia 2023 r. wadliwie umorzył postępowanie w przedmiocie odebrania od uczestniczki oświadczenia o odrzuceniu spadku. Dopiero uchylenie tego postanowienia przez Sąd Okręgowy w Ł. wskutek zażalenia skarżącej umożliwiło uczestniczce złożenie przedmiotowego oświadczenia.

Zdaniem Rzecznika, zapadłe w sprawie spadkowej postanowienie Sądu Rejonowego w P. z dnia 17 listopada 2022 r. (sygn. akt I Ns 407/20) stwierdzające, że spadek po J. E. K., na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza nabyli: żona M. H. D., córka R. i M. i syn J. P. K., syn J. i Cz. po 1 części każde z nich, jest niezgodne z prawem materialnym, a jedynym spadkobiercą w opisanej wyżej sytuacji jest J. P. K. Co więcej, sytuacja, w której w obrocie prawnym funkcjonuje postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku na rzecz uczestniczki, która skutecznie złożyła oświadczenie o odrzuceniu spadku, narusza przysługujące jej konstytucyjne prawo do dziedziczenia (art. 64 ust. 1 Konstytucji RP). Uczestniczka M. D., która w świetle obowiązującego prawa nie jest spadkobiercą, została mocą tego orzeczenia powołana do dziedziczenia. W konsekwencji M.D., nie będąca spadkobiercą w świetle prawa materialnego, natomiast zgodnie z treścią prawomocnego orzeczenia dziedzicząca w 1 części z dobrodziejstwem inwentarza spadek po swoim zmarłym mężu, znalazła się w stanie prawnej niepewności – podobnie jak pozostałe osoby należące do kręgu spadkobierców zmarłego oraz jego wierzyciele. Narusza to prawne bezpieczeństwo, zatem konieczne będzie zastosowanie instrumentów prawnych zmierzających do jego przywrócenia.

W świetle powyższego powstały przesłanki do wystąpienia przez Rzecznika z wnioskiem o zmianę prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na podstawie art. 679 § 1 i 2 k.p.c. Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o RPO, podjęcie prawem określonych działań przez Rzecznika następuje, jeżeli w danej sprawie zaistniało naruszenie wolności i praw człowieka i obywatela. W świetle art. 14 pkt. 4 wskazanej ustawy po zbadaniu sprawy Rzecznik może żądać wszczęcia postępowania w sprawach cywilnych, jak również wziąć udział w każdym toczącym się już postępowaniu – na prawach przysługujących prokuratorowi. RPO podkreślił, że art. 679 k.p.c. pozwala na skorygowanie prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku tak w odniesieniu do osoby spadkobiercy, jak i przysługującego mu udziału w spadku. Rzecznik nie brał udziału w przeprowadzonym postępowaniu spadkowym, więc nie dotyczą go ograniczenia zawarte w zd. 2 § 1 art. 679 k.p.c.

Mając na względzie powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł jak we wstępie.