opinia na temat projektu ustawy o zmianie Kodeksu postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw dotycząca problematyki trybów konsensualnych z dnia 2026-05-13.
opinia na temat projektu ustawy o zmianie Kodeksu postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw dotycząca problematyki trybów konsensualnych.
W odpowiedzi na pismo z dnia 16 kwietnia 2026 r., zawierające prośbę o wyrażenie opinii o projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, wpisanym do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów pod pozycją UD362, Rzecznik Praw Obywatelskich przedstawił następujące stanowisko.
Rzecznik nie zgłosił uwag do zmian w zakresie możliwości wydania wyroku skazującego w trybie konsensualnym, w tym do zmian obejmujących skazanie bez rozprawy (art. 335 § 2 k.p.k.) i dobrowolne poddanie się karze w postępowaniu sądowym – zarówno na posiedzeniu przed rozprawą (art. 338a k.p.k.), jak też w toku rozprawy głównej (art. 387 § 1 k.p.k. oraz art. 387a k.p.k.) oraz art. 332 § 2a k.p.k., art. 424 § 3 k.p.k., art. 447 § 4 k.p.k. i art. 672 k.p.k. Jednocześnie wskazał, że projektowane zmiany w art. 300 § 1 k.p.k. są nieskorelowane z zaproponowanymi w projekcie ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, wpisanym do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów pod pozycją UD370.
Idąc dalej, wprawdzie projektowany art. 343c k.p.k. jest elementem polityki karnej, budzi on jednak zastrzeżenia. Rzecznik odnotował, że projektowany art. 343c k.p.k. w sposób bardzo istotny modyfikuje instytucje wymiaru kary, środków karnych i środka probacyjnego opisane w Kodeksie karnym, zaś jedyną przesłanką tej modyfikacji jest przesłanka procesowa w postaci uwzględnienia wniosku, o którym mowa w art. 335 k.p.k. albo w art. 338a k.p.k. Przepis ten czyni zbędnymi przepisy Kodeksu karnego, które odnoszą się do instytucji sądowego wymiaru kary, zakresu zastosowania środków karnych czy też środka probacyjnego w postaci warunkowego zawieszenia kary pozbawienia wolności. Może on prowadzić do nieuzasadnionego zróżnicowania reakcji karnych wobec sprawców przestępstw, które to zróżnicowanie wobec fakultatywności konsekwencji zastosowania projektowanego art. 343c k.p.k. nie będzie możliwe do skorygowania w drodze zwykłych oraz nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Rzecznik odniósł się także do projektowanych art. 11a § 1 k.p.k. oraz art. 11b § 1 k.p.k. twierdząc, że projektowane instytucje mają charakter pilotażowy z uwagi na wąsko zakreślone katalogi przestępstw, przy których znajdą zastosowanie. Pozytywnie ocenił ograniczenie ich zastosowania tylko do etapu postępowania przygotowawczego, gdyż praktyka wskazuje, że umożliwienie umorzenia postępowania na podstawie projektowanych art. 11a § 1 k.p.k. oraz art. 11b § 1 k.p.k. szybko przerodziłoby się w tryb wnioskowania przez prokuratora do sądu o takie umorzenia i tym samym nie odciążyłoby w oczekiwany sposób wymiaru sprawiedliwości.
Rzecznik dostrzegł, że treść art. 94 k.p.k. nie jest adekwatna do postanowień, które mają być, według założeń projektodawcy, wydawane na postawie projektowanych art. 11a § 1 k.p.k. oraz art. 11b § 1 k.p.k., gdyż brak jest w nim odpowiednika art. 413 § 2 pkt 1 k.p.k. w postaci nakazu zamieszczenia w treści postanowienia „dokładnego określenia przypisanego podejrzanemu czynu oraz jego kwalifikacji prawnej” czy też informacji o wykonaniu ugody oraz o wysokości świadczenia, czyli swoistego odpowiednika art. 413 § 2 pkt 2 k.p.k.
Zgodnie z założeniami projektodawcy, postanowienia wydawane na postawie projektowanych art. 11a § 1 k.p.k. oraz art. 11b § 1 k.p.k. można wzruszyć na podstawie projektowanego art. 11c k.p.k., ale także na podstawie art. 327 § 2 k.p.k., który stanowi, że prawomocnie umorzone postępowanie przygotowawcze wznawia się przeciwko osobie występującej w charakterze podejrzanego, na mocy postanowienia prokuratora nadrzędnego nad tym, który wydał lub zatwierdził postanowienie o umorzeniu w momencie, gdy ujawnią się nowe istotne fakty lub dowody nieznane w poprzednim postępowaniu. Tym samym niedopuszczalne jest wznowienie postępowania z urzędu na niekorzyść oskarżonego po upływie roku od daty uprawomocnienia się orzeczenia.
Rzecznik Praw Obywatelskich negatywnie ocenił założenie projektodawcy odnośnie do postanowień wydawanych na postawie projektowanych art. 11a § 1 k.p.k. oraz art. 11b § 1 k.p.k., które nie będą mogły zostać wzruszone na podstawie art. 540 § 1 pkt 1, § 2 i § 3 k.p.k. Wznowione będzie mogło być tylko postępowania sądowe wywołane zażaleniem złożonym na postawie art. 459 § 1 k.p.k. Oprócz tego RPO sceptycznie odniósł się do założenia projektodawcy o tym, że postanowienia wydawane na postawie projektowanych art. 11a § 1 k.p.k. oraz art. 11b § 1 k.p.k. nie będą mogły zostać wzruszone na podstawie art. 540 § 1 pkt 1, § 2 i § 3 k.p.k. Wznowione będzie mogło być tylko postępowanie sądowe wywołane zażaleniem złożonym na postawie art. 459 § 1 k.p.k.
Rzecznik wskazał, że zgodnie z projektowanym art. 11c k.p.k., postępowanie umorzone na podstawie projektowanych art. 11a § 1 k.p.k. oraz art. 11b § 1 k.p.k. wznawia się w wypadku popełnienia przez osobę, która występowała w charakterze podejrzanego, w okresie dwóch lat od wydania postanowienia o umorzeniu postępowania, przestępstwa umyślnego, za które została prawomocnie skazana. Zdaniem RPO przepis ten znajdzie zastosowanie tylko do takich przestępstw, co do których możliwe jest uzyskanie skazania w okresie dwóch lat. Pod rozwagę projektodawcy pozostawił dodanie do wskazanych w przepisie dwóch lat odpowiednika okresu, o którym mowa w art. 68 § 4 k.k. dotyczącym warunkowo umorzonego postępowania.
Zdaniem Rzecznika w przypadku skutecznego wznowienia, na podstawie projektowanego art. 11c k.p.k. albo na podstawie art. 327 § 2 k.p.k., postępowania umorzonego uprzednio na podstawie projektowanych art. 11a § 1 k.p.k. oraz art. 11b § 1 k.p.k., zabrakło rozwiązań wskazujących na możliwość zaliczenia świadczenia, o którym mowa w projektowanych art. 11a § 2 k.p.k. oraz art. 11b § 2 k.p.k., na poczet środka karnego z art. 39 pkt 7 k.k., a także wskazujących na konieczność jego zwrotu, w razie uniewinnienia lub umorzenia postępowania na postawie art. 17 § 1 k.p.k.
Mając na uwadze powyższe, Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Sekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości z prośbą o dokonanie analizy wskazanych w niniejszym stanowisku problemów oraz poinformowanie o stanowisku zajętym w przedstawionej materii.