Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

zgłoszenie (I OSK 1994/25, I OSK 1995/25, I OSK 1996/25) w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wraz ze stanowiskiem w sprawach o uzyskanie świadczenia dla osoby niepełnosprawnej.

Rzecznik Praw Obywatelskich zgłosił udział w postępowaniach toczących się przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w sprawach o sygn. akt I OSK 1994/25, I OSK 1995/25, I OSK 1996/25 w przedmiocie skarg K. C. na wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 listopada 2020 r. (sygn. akt I OSK 1472/20), 8 lutego 2022 r. (sygn. akt I OSK 1036/21) oraz z 19 stycznia 2024 r. (sygn. akt I OSK 2429/22).

W niniejszych sprawach skarżąca starała się o uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego na opiekę nad swoim niepełnosprawnym synem. Organy administracji publicznej odmówiły skarżącej tego świadczenia, ponieważ pozostawała ona w stosunku pracy z wojewódzkim urzędem ochrony zabytków, co w ich ocenie wykluczało możliwość przyznania świadczenia. Stanowisko organów administracji opierało się na art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje opiekunom, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Skarżąca podjęła trzy próby uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, za każdym razem argumentując, że rezygnacja z zatrudnienia nie wyklucza pozostawania w stosunku pracy, jeśli opiekun pozostaje na urlopie wychowawczym. Argumentacja ta jednak została odrzucona przez samorządowe kolegium odwoławcze i sądy administracyjne. Wyrokiem z 4 grudnia 2025 r. (sygn. akt SK 50/22) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wobec osoby przebywającej na urlopie wychowawczym i sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem. W opinii RPO głównym problemem prawnym w niniejszych sprawach jest kwestia, czy wyrok TK nieogłoszony w Dzienniku Ustaw wywołuje skutki prawne, a w szczególności, czy może być podstawą wznowienia postępowania sądowo-administracyjnego na podstawie art. 272 § 1 p.p.s.a. Zagadnienie to ma charakter precedensowy.

Zdaniem Rzecznika ogłoszenie orzeczenia TK we właściwym dzienniku urzędowym pełni funkcję gwarancyjną zapewniając fikcję powszechnej znajomości prawa. Zaś nieogłoszenie wyroku TK w dzienniku urzędowym skutkuje ochroną obywatela przed konsekwencjami nieznajomości tego rozstrzygnięcia.

RPO podkreślił, że rolą sądu jest wymierzenie sprawiedliwości polegające na ukształtowaniu sytuacji jednostki w sposób zgodny z Konstytucją, zapewniający jej adekwatną ochronę wolności i praw. Przepis, na podstawie którego Skarżącej odmówiono świadczenia pielęgnacyjnego, był od początku jego obowiązywania krytykowany, w tym przez Rzecznika, jako rozwiązanie niesprawiedliwe i niekonstytucyjne. Stanowisko to podzielił TK. Kryzys konstytucyjny, z jakim mamy do czynienia w Polsce, którego elementem jest zapoczątkowane w 2024 r. zaniechanie publikowania orzeczeń TK, nie powinien negatywnie odbijać się na sytuacji prawnej obywateli. Dlatego też wątpliwości prawne związane z brakiem publikacji orzeczenia nie powinny być w niniejszej sprawie rozstrzygane na niekorzyść jednostki.