zgłoszenie udziału w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie ze skargi konstytucyjnej dotyczącej braku możliwości zażalenia na postanowienie sądu I instancji o oddaleniu wniosku o wyłączenie sędziego z dnia 2026-02-18.
zgłoszenie udziału w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie ze skargi konstytucyjnej dotyczącej braku możliwości zażalenia na postanowienie sądu I instancji o oddaleniu wniosku o wyłączenie sędziego.
Rzecznik wniósł o stwierdzenie, że art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 459 § 1 i § 2 k.p.k. jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 78 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP - w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości zaskarżenia w formie zażalenia postanowienia sądu wydanego w pierwszej instancji o oddaleniu wniosku o wyłączenie sędziego, złożonego na podstawie art. 41 § 1 k.p.k.
Rzecznika stwierdził, że zgodnie z przepisami art. 41 § 1 k.p.k., art. 459 § 1 i 2 k.p.k. wynika jednoznacznie, że na orzeczenie w przedmiocie wyłączenia sędziego zażalenie nie przysługuje. Problem ten wielokrotnie wybrzmiewał we wnioskach o kasację kierowanych do RPO, wskazując przy tym na przewlekłość postępowań, gdy uchybienie to zostanie stwierdzone dopiero w toku zwyczajnych lub nadzwyczajnych środków zaskarżenia. W tym miejscu należy wskazać, że rozpatrywanie spraw „bez nieuzasadnionej zwłoki" nakazują art. 45 ust. 1 Konstytucji, a także art. 6 ust. 1 EKPC. Powyższe kwestie były poruszane także w wystąpieniu Rzecznika jako postulat wprowadzenia zmian legislacyjnych zmierzających do umożliwienia wniesienia zażalenia na postanowienie w przedmiocie niewyłączenia sędziego (oddalenie wniosku strony o wyłączenie sędziego), niezależnie czy zostało ono wydane w postępowaniu w pierwszej czy drugiej instancji. Analiza kwestionowanych unormowań k.p.k. prowadzi do wniosku, że obecny stan rzeczy rodzi poważne wątpliwości konstytucyjne w zakresie wypełnienia zasady sprawiedliwości proceduralnej. Rzecznik wskazał także na istniejący obecnie dualizm prawny, który dopuszcza zaskarżenie postanowienia w przedmiocie oddalenia wniosku o wyłączenie sędziego w procedurze cywilnej, natomiast nie przewiduje tożsamego zastosowania w procedurze karnej. Na wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji prawo do sądu składa się: prawo dostępu do sądu, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem; prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; prawo do orzeczenia sądowego, czyli do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia swojej sprawy oraz prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju sądu. Wszystkie te elementy wymagają, by sąd był niezależny a sędziowie niezawiśli, aby zagwarantowane było bezstronne rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy.
Rzecznik podkreślił także, że art. 78 Konstytucji gwarantuje każdej ze stron prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania określa ustawa. Taki stan prawny formułuje podmiotowe prawo jednostki do zaskarżenia orzeczenia wydanego w pierwszej instancji. Przepis ten dotyczy zarówno postępowań sądowych, jak i pozostałych postępowań w sprawach indywidualnych administracyjnych czy sądowo-administracyjnych. RPO zaznaczył, iż do tej pory TK stwierdzał, że prawo do zaskarżania orzeczeń stanowi istotny element sprawiedliwości proceduralnej.
Biorąc pod uwagę powyższe należy przyjąć, że ze względu na wartość dobra chronionego na gruncie art. 45 Konstytucji RP, zaskarżone art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 459 § 1 i 2 k.p.k. nie mogą być źródłem wyłączenia zażalenia na gruncie tylko jednej z procedur sądowych. Jak akcentuje to orzecznictwo konstytucyjne, uznaniowość i niedookreśloność kryteriów oceny niezawisłości i bezstronności, tym bardziej eksponuje potrzebę kontroli zapadających rozstrzygnięć ingerujących w prawa i wolności strony w zakresie dostępu do bezstronnego sądu, co nie pozostaje bez wpływu na wynik sprawy i treść rozstrzygnięcia.