wystąpienie do Przewodniczącego Komisji Ustawodawczej Senatu Rzeczypospolitej Polskiej i Przewodniczącego Komisji Praw Człowieka i Praworządności Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie stanowiska Rzecznika Praw Obywatelskich w zakresie ustawy o ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw z dnia 2026-02-13.
wystąpienie do Przewodniczącego Komisji Ustawodawczej Senatu Rzeczypospolitej Polskiej i Przewodniczącego Komisji Praw Człowieka i Praworządności Senatu Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie stanowiska Rzecznika Praw Obywatelskich w zakresie ustawy o ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw.
W wystąpieniu skierowanym do przewodniczących Komisji Ustawodawczej oraz Komisji Praw Człowieka i Praworządności, w związku z zaplanowanym na 17 lutego 2026 r. wspólnym posiedzeniem komisji, Rzecznik Praw Obywatelskich przekazał stanowisko do ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (druk senacki nr 610, druk sejmowy nr 1600), uchwalonej przez Sejm 23 stycznia 2026 r. Rzecznik wskazał, że obok rozwiązań zasługujących na aprobatę, ustawa zawiera także propozycje budzące istotne zastrzeżenia z perspektywy standardów konstytucyjnych i konwencyjnych, w tym prawa do obrony, prawa do sądu, rzetelności postępowania oraz zasady określoności prawa.
W pierwszej części stanowiska Rzecznik odniósł się do zmian w Kodeksie postępowania karnego. Krytycznie ocenił skrócenie terminu na cofnięcie wniosku o ściganie w art. 12 § 3 Kodeksu postępowania karnego poprzez powiązanie go z momentem otwarcia przewodu sądowego. W ocenie Rzecznika rozwiązanie to ogranicza dyspozycyjność pokrzywdzonego i może osłabiać szanse na ugodowe zakończenie konfliktu, w szczególności w warunkach braku instytucji umorzenia kompensacyjnego. Rzecznik opowiedział się za pozostawieniem dotychczasowego terminu – do zamknięcia przewodu sądowego – przy jednoczesnym usunięciu sprzeciwu oskarżyciela publicznego, aprobując zarazem uchylenie art. 12 § 4 Kodeksu postępowania karnego. Niezależnie od tego Rzecznik zasygnalizował potrzebę systemowego wzmocnienia ochrony osób pokrzywdzonych groźbą karalną, uporczywym nękaniem oraz naruszeniem miru domowego, postulując rozszerzenie katalogu przestępstw uzasadniających wdrożenie ochrony osobistej na podstawie ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka.
Rzecznik szczegółowo przeanalizował także zmianę definicji podejrzanego w art. 71 § 1 Kodeksu postępowania karnego, w powiązaniu z modyfikacjami art. 313 § 5 oraz art. 327 § 1 i 2 Kodeksu postępowania karnego. Zauważył, że kierunek nowelizacji ma odpowiadać standardom materialnego prawa do obrony, jednak przyjęta konstrukcja może generować poważne ryzyka dla przejrzystości statusu procesowego jednostki. W ocenie Rzecznika użycie niedookreślonych pojęć, takich jak „dostateczne podejrzenie” czy „czynność ukierunkowana na ściganie”, może pozostawać w kolizji z zasadą określoności prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji RP, a płynność statusu procesowego może prowadzić do dezorientacji obywatela i w konsekwencji do samoograniczenia w korzystaniu z prawa do milczenia oraz zakazu samooskarżania. Rzecznik zaakcentował, że problem nie sprowadza się do samej definicji, lecz do zapewnienia rzeczywistych gwarancji: jasnej informacji o sytuacji procesowej, aktualizowanego pouczenia, realnego dostępu do obrońcy i tłumacza, dostępu do akt przy środkach przymusu oraz możliwości efektywnego udziału obrońcy w czynnościach dowodowych. Jednocześnie wskazał, że alternatywne, bardziej punktowe zmiany wzmacniające uprawnienia dotychczasowej „osoby podejrzanej” wymagałyby szerszej ingerencji ustawodawczej, której na obecnym etapie legislacyjnym nie da się przeprowadzić w granicach przedmiotu nowelizacji.
W odniesieniu do art. 72 § 4 Kodeksu postępowania karnego Rzecznik zakwestionował wprowadzenie kryterium „istotnego znaczenia dla realizacji obrony” jako warunku tłumaczenia „innych dokumentów”. Podkreślił, że wymóg wykazywania istotności może w praktyce zmuszać obronę do ujawniania strategii, a jednocześnie tworzy ryzyko arbitralnej selekcji dokumentów przez organ postępowania przygotowawczego, przy braku adekwatnych instrumentów egzekwowania i kontroli realizacji tego prawa. Rzecznik postulował rezygnację z konieczności wykazywania „istotności” w tym obszarze.
Krytyczna ocena objęła również zmianę art. 99a § 1 Kodeksu postępowania karnego dotyczącą uzasadnień wyroków. Rzecznik wskazał, że uzasadnienie jest elementem standardu konstytucyjnego i konwencyjnego rzetelnego procesu, a utrzymanie formy formularzowej – nawet jako „opcjonalnej” – nie tylko nie rozwiąże problemów, lecz może pogłębić rozbieżności praktyki i prowadzić do arbitralnego różnicowania sytuacji stron w dostępie do motywów rozstrzygnięcia oraz w realnej możliwości kontroli instancyjnej. Rzecznik ponowił postulat rezygnacji z uzasadnień formularzowych i uchylenia art. 99a Kodeksu postępowania karnego.
Analogicznie, w zakresie art. 100 § 1 Kodeksu postępowania karnego Rzecznik zakwestionował możliwość odstąpienia od ogłoszenia orzeczenia w warunkach „pustej sali”. Wskazał na konstytucyjny wymóg publicznego ogłoszenia wyroku (art. 45 ust. 2 Konstytucji RP) oraz na konsekwencje procesowe braku ustnego ogłoszenia wyroku na rozprawie, które – zgodnie z utrwalanymi tezami judykatury – mogą prowadzić do wniosku, że do wydania wyroku w sensie prawnym w ogóle nie doszło. W ocenie Rzecznika pragmatyzm proceduralny nie może przysłaniać ryzyka kolizji z gwarancjami rzetelnego procesu, a przepis powinien pozostać w brzmieniu sprzed nowelizacji.
Rzecznik zgłosił zastrzeżenia także do zmian art. 114 § 1–3 Kodeksu postępowania karnego dotyczących zdania odrębnego. Pozytywnie odnotował powrót do zasady, że zgłoszenie votum separatum skutkuje koniecznością sporządzenia uzasadnienia orzeczenia, jeżeli nie podlega ono uzasadnieniu z urzędu, podkreślając znaczenie dostępu do argumentacji większości i mniejszości. Jednocześnie wskazał, że siedmiodniowy termin na sporządzenie uzasadnienia może działać zniechęcająco wobec sędziów składających zdanie odrębne. Rzecznik zwrócił też uwagę na lukę po uchyleniu § 4 w zakresie terminu uzasadnienia zdania odrębnego od uzasadnienia, proponując doprecyzowanie przepisu przez wskazanie, że uzasadnienie zdania odrębnego do uzasadnienia powinno zostać dołączone w ciągu kolejnych 7 dni od podpisania uzasadnienia.
W odniesieniu do art. 147 § 2a Kodeksu postępowania karnego Rzecznik zasadniczo poparł wprowadzenie rozwiązań dotyczących rejestracji czynności, uznając je jednak za niewystarczające. Wskazał na potrzebę szerszego nagrywania przesłuchań, w tym zwłaszcza przesłuchań podejrzanych, którzy rezygnują z obrońcy przy pierwszym przesłuchaniu albo gdy organ – w wyjątkowych przypadkach – przesłuchuje niezwłocznie mimo żądania udziału obrońcy. W ocenie Rzecznika nagrywanie obrazu i dźwięku ograniczałoby ryzyko naruszeń praw procesowych oraz chroniłoby także funkcjonariuszy przed pomówieniami.
Częściowo pozytywnie Rzecznik ocenił zmianę art. 159 Kodeksu postępowania karnego, wskazując jednak, że nowa redakcja nie zapewnia zaskarżalności odmowy udostępnienia akt po zakończeniu postępowania przygotowawczego, co w ocenie Rzecznika pozostaje w sprzeczności z prawem do sądu oraz zasadą państwa prawa. Rzecznik połączył tę ocenę z krytyką art. 156 § 5b Kodeksu postępowania karnego, wskazując, że szerokie przesłanki odmowy dostępu do akt zakończonego postępowania – w tym „ważny interes państwa” – mogą czynić kontrolę odmów ścigania iluzoryczną, a także naruszać konstytucyjne prawo dostępu do dotyczących obywatela dokumentów urzędowych. Zaproponował zmianę polegającą na wyraźnym ujęciu akt „z postępowania przygotowawczego” oraz zapewnieniu sądowej kontroli decyzji prokuratora.
Pozytywnie, z istotnym zastrzeżeniem, Rzecznik ocenił zmiany art. 168b § 1 i 2 Kodeksu postępowania karnego i związane z tym rozwiązania dotyczące wykorzystania materiałów z kontroli operacyjnej. Podkreślił, że nie do zaakceptowania pozostaje utrzymanie modelu, w którym o wykorzystaniu materiałów wykraczających poza pierwotny zakres kontroli rozstrzyga w postępowaniu sądowym prokurator, a nowelizacja nie wprowadza zażalenia na postanowienie prokuratora w tym przedmiocie. Rzecznik przywołał argumentację o konstytucyjnych ryzykach niejawnej ingerencji w prywatność oraz wskazał, że optymalnym rozwiązaniem byłby powrót do mechanizmów obowiązujących przed 15 kwietnia 2016 r., obejmujących zgodę następczą sądu i reguły przechowywania danych, natomiast proponowane obecnie zmiany w istocie sankcjonują obniżony standard ochrony jednostki.
Rzecznik odniósł się również do nowego zakazu dowodowego w art. 171 § 7a Kodeksu postępowania karnego, uznając kierunek zmiany za zgodny ze standardami europejskimi i potrzebą realnego dostępu do obrońcy przy przesłuchaniu. Zastrzegł jednak, że brak mechanizmu aktualnego, wyraźnego pouczenia o stwierdzonym naruszeniu i jego konsekwencjach może czynić zakaz mniej skutecznym. Rzecznik ponownie powiązał ten problem z potrzebą szerszej rejestracji przesłuchań oraz zaproponował doprecyzowanie przepisu poprzez wskazanie, że wyjaśnienia uzyskane z naruszeniem nie mogą stanowić dowodu, chyba że oskarżony o to wnosi, o czym należy go pouczyć. Wskazał też postulat uzupełnienia pouczeń na rozprawie poprzez stosowną zmianę art. 386 § 1 Kodeksu postępowania karnego.
Istotną część stanowiska stanowiła ocena zmian dotyczących tymczasowego aresztowania. Rzecznik krytycznie ocenił utrzymanie przesłanki z art. 258 § 2 Kodeksu postępowania karnego opartej na surowości grożącej kary, wskazując, że nawet wprowadzenie progu zagrożenia karą do co najmniej 10 lat nie usuwa ryzyka automatyzmu i naruszeń zasady proporcjonalności. Rzecznik zaakcentował, że długotrwała izolacja nie może opierać się wyłącznie na surowości kary, a dotychczasowa praktyka i wieloletnie postulaty Rzeczników nie znalazły w nowelizacji adekwatnej odpowiedzi.
W odniesieniu do art. 263 Kodeksu postępowania karnego Rzecznik wskazał, że ustawa nie wprowadza rozwiązań usuwających niekonstytucyjność braku maksymalnego czasu trwania aresztu oraz możliwości jego przedłużania bez dostatecznie precyzyjnych przesłanek. Rzecznik zauważył, że proponowane ograniczenie dwunastomiesięczne w projektowanym art. 263 § 4c, odnoszone do stosowania aresztu do czasu wyroku sądu pierwszej instancji, nie rozwiązuje problemu nadużyć po wydaniu wyroku pierwszej instancji, a brak wykonania wskazywanych wcześniej rozstrzygnięć konstytucyjnych będzie nadal skutkował ryzykiem naruszeń standardów wynikających z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
Rzecznik krytycznie odniósł się także do zmian w art. 300 § 1a i § 1b Kodeksu postępowania karnego, w szczególności w zakresie wprowadzenia „prawa do zgłaszania zastrzeżeń” co do jakości tłumaczenia w przepisie pouczeniowym, co – w jego ocenie – narusza przejrzystość systematyki i spójność legislacyjną. Rzecznik wskazał również na brak realnych narzędzi kontroli jakości tłumaczeń oraz na ryzyko iluzoryczności uprawnienia, jeśli nie będzie ono połączone z mechanizmami egzekwowalności i czytelnymi konsekwencjami procesowymi. Zaproponował, by uprawnienie to zostało najpierw wyrażone w art. 72 Kodeksu postępowania karnego, a dopiero następnie odzwierciedlone w pouczeniach w art. 300.
W drugiej części stanowiska Rzecznik ocenił zmianę w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt, dotyczącą art. 35 ust. 3 tej ustawy. Rzecznik zaakcentował, że intencja poprawy dobrostanu zwierząt zasługuje na uznanie, jednak projektowane brzmienie przepisu budzi zastrzeżenia z punktu widzenia zasad prawa karnego oraz standardów konstytucyjnych, zwłaszcza w obszarze ochrony własności i zasady proporcjonalności. Rzecznik wskazał na brak dostatecznego doprecyzowania przesłanek odstąpienia od przepadku, brak wyłączenia przepadku w sytuacji bezprzedmiotowości (śmierć zwierzęcia), brak jednoznacznego uregulowania możliwości orzekania przepadku w razie umorzenia z uwagi na niepoczytalność oraz potrzebę doprecyzowania warunków orzekania przepadku, gdy sprawca nie jest właścicielem zwierzęcia. Podkreślił, że fakultatywność przepadku, bez zakreślenia ram podmiotowych, może prowadzić do nieproporcjonalnej ingerencji w prawa właścicieli niebędących sprawcami. Rzecznik zaproponował nowe brzmienie art. 35 ust. 3, przewidujące m.in. wyraźne reguły dla przypadków niepoczytalności, śmierci sprawcy, umorzenia z powodu niewykrycia, zawieszenia postępowania, a także wyłączenie przepadku w razie śmierci zwierzęcia oraz dodatkowe ograniczenia w przypadku orzekania przepadku wobec właściciela niebędącego sprawcą.
W związku z powyższym Rzecznik zwrócił się do przewodniczących komisji o analizę przedstawionych problemów oraz rozważenie zainicjowania zmian legislacyjnych w ustawie z dnia 23 stycznia 2026 r., w zakresie eliminacji przepisów budzących wskazane w stanowisku wątpliwości.