wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie zamiany kary ograniczenia wolności na zastępczą karę pozbawienia wolności z dnia 2026-02-10.
wystąpienie do Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego w sprawie zamiany kary ograniczenia wolności na zastępczą karę pozbawienia wolności.
w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich przeprowadzono pogłębioną analizę problematyki zamiany kary ograniczenia wolności na zastępczą karę pozbawienia wolności. Analiza ta nie miała charakteru incydentalnego ani wyłącznie dogmatycznego. Została oparta na szerokiej kwerendzie sądowej obejmującej 545 prawomocnych orzeczeń, uzyskanych z blisko 40 sądów powszechnych, reprezentatywnych dla przyjętej w nich praktyki stosowania art. 65 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy. Badaniem objęto zarówno orzeczenia sądów pierwszej instancji, jak i rozstrzygnięcia wydane w postępowaniu zażaleniowym.
Wyniki tej analizy zostały przedstawione w piśmie z dnia 7 listopada 2024 r., sygn. II.510.63.2023.MW. Wskazano w nim pięć modeli obliczania zastępczej kary pozbawienia wolności funkcjonujących obecnie w praktyce orzeczniczej, a także zidentyfikowano poważne rozbieżności interpretacyjne dotyczące m.in. relacji art. 12c k.k.w., art. 35 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny oraz art. 64 i 65 k.k.w. Zwrócono również uwagę na praktyczne problemy pojawiające się w sytuacjach, w których skazany wykonał obowiązki w postaci nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne lub potrąceń z wynagrodzenia, lecz nie zrealizował innych obowiązków nałożonych wyrokiem, w tym obowiązków o charakterze kompensacyjnym czy probacyjnym.
W piśmie tym przedstawiłem propozycje rozwiązań legislacyjnych, obejmujące zarówno zmiany ustawowe (m.in. art. 35 § 1 k.k., art. 63b, 63c, 64, 65 i 65a k.k.w.), jak i postulaty modyfikacji przepisów wykonawczych dotyczących czynności kuratorów sądowych. Intencją tych propozycji było uporządkowanie metodologii obliczania kary zastępczej, wzmocnienie kontroli wykonywania obowiązków oraz zapewnienie większej przejrzystości i przewidywalności rozstrzygnięć sądowych.
Ministerstwo Sprawiedliwości w piśmie z dnia 4 marca 2025 r., sygn. DWOiP-II.053.3.2024, podzieliło ocenę, że w praktyce nie wykształcił się jednolity sposób kalkulacji zastępczej kary pozbawienia wolności oraz że istnieją rozbieżności interpretacyjne w zakresie stosowania art. 64 i 65 k.k.w. Jednocześnie Ministerstwo nie poparło większości przedstawionych propozycji legislacyjnych, uznając je za zbyt kazuistyczne lub niewystarczająco rozwiązujące zasadniczy problem metodologii obliczeń. Wskazano, że trudności te wynikają w dużej mierze z nieprecyzyjności obowiązujących przepisów oraz z ich zróżnicowanej interpretacji przez sądy.
Warto jednak podkreślić, że przeprowadzona kwerenda wykazała nie tylko rozbieżności teoretyczne, lecz przede wszystkim praktyczne konsekwencje obecnego stanu prawnego. W znacznej liczbie spraw wnioski o zarządzenie kary zastępczej były kierowane dopiero po upływie okresu, na który orzeczono karę ograniczenia wolności, a sądy – nierzadko – uznawały karę za wykonaną wyłącznie z uwagi na upływ czasu, mimo niewykonania części obowiązków. W innych przypadkach orzekano karę zastępczą wobec osób, które podejmowały realne próby realizacji obowiązków, lecz z przyczyn osobistych nie były w stanie wykonać ich w pełnym wymiarze. Takie rozbieżności rodzą wątpliwości co do realizacji celów kary oraz zasady proporcjonalności reakcji karnej.
Ministerstwo wskazało na potrzebę pogłębionej nowelizacji przepisów i ewentualne skierowanie problematyki do prac Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego. Jednocześnie zaproponowano rozważenie zmian m.in. w zakresie art. 34 § 1 k.k. (orzeczanie kary ograniczenia wolności wyłącznie w miesiącach) oraz doprecyzowania możliwości zarządzania kary zastępczej w razie uchylania się od wykonania obowiązków kompensacyjnych.
Niestety, pomimo upływu blisko roku od zajęcia przez Ministerstwo stanowiska, zagadnienie to nie zostało uwzględnione ani w ramach prac nad reformą ujętą w druku sejmowym nr 1600, ani w projekcie nowelizacji dedykowanej Kodeksowi karnemu wykonawczemu (UD194). W żadnym z projektów ustaw procedowanych z inicjatywy Ministra Sprawiedliwości nie znalazły się regulacje odnoszące się do wskazanych problemów.
W ocenie Rzecznika aktualny model orzekania zastępczej kary pozbawienia wolności wymaga systemowego uporządkowania. Niezależnie od różnic w ocenie szczegółowych rozwiązań, zarówno analiza Biura Rzecznika, jak i stanowisko Ministerstwa potwierdzają istnienie realnych trudności interpretacyjnych oraz potrzebę ujednolicenia praktyki. Brak reakcji legislacyjnej utrwala stan niepewności prawnej, który dotyka zarówno skazanych, jak i pokrzywdzonych oraz organy wykonawcze.
Mając na uwadze powyższe Rzecznik zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości z prośbą o ponowne rozważenie zainicjowania prac legislacyjnych w kierunku uporządkowania zasad orzekania zastępczej kary pozbawienia wolności w postępowaniu wykonawczym.