Sprawy generalne Rzecznika Praw Obywatelskich

wystąpienie do Minister Zdrowia i Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie problemu spożywania alkoholu przez kobiety w ciąży niosące zagrożenie dla życia i zdrowia dzieci.

Problematyka uzależnienia od alkoholu oraz działań na rzecz przeciwdziałania alkoholizmowi, zwłaszcza w kontekście wpływu spożywania alkoholu na życie i zdrowie, znajduje się w obszarze zainteresowania Rzecznika Praw Obywatelskich. Pojawiające się w przestrzeni publicznej informacje o kobietach w ciąży uzależnionych od alkoholu skłaniają zaś do zwrócenia uwagi na ten problem, szczególnie w aspekcie zapobiegania konsekwencjom spożywania alkoholu przez matki, w postaci spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych u dzieci. Z ogólnodostępnych danych wynika, że na 300 tysięcy urodzeń aż 1000 dzieci rodzi się z FAS. Z FASD się nie wyrasta, nie ma na to lekarstwa, a obciążony nim człowiek będzie zmagał się z konsekwencjami przez całe życie. Artykuł 71 ust. 2 Konstytucji RP nakazuje, aby matka przed i po urodzeniu dziecka otrzymała szczególną pomoc władz publicznych, a w art. 68 ust. 3 Konstytucji RP podkreśla się obowiązek władz publicznych do zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom i kobietom ciężarnym. Prawo do ochrony zdrowia jest konstytucyjnie gwarantowane, jest to prawo podstawowe wynikające z przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka, którego przestrzeganie władza państwowa jest zobowiązana ochraniać.

Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich wskazane wyżej gwarancje, zarówno w stosunku do kobiet w ciąży jaki i dzieci, nie są w pełni realizowane. Rozproszone działania interwencyjne, profilaktyczne i edukacyjne w obszarze ochrony zdrowia nie przynoszą oczekiwanego rezultatu w postaci zachowania abstynencji przez ciężarne. Brak jest także regulacji prawnych w obszarze systemu wsparcia rodzin w kontekście dostępu do świadczeń m.in. świadczeń rodzinnych, świadczenia wychowawczego, programu „Za życiem”. Szeroko rozumiana problematyka FASD winna stać się podmiotem wspólnych działań Ministerstwa Zdrowia i Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej skutkujących opracowaniem i wdrożeniem systemowych rozwiązań dotyczących profilaktyki i leczenia uzależnienia od alkoholu kobiet w ciąży oraz pomocy dedykowanej rodzinie, w której wychowuje się dziecko z FASD.

Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się z prośbą o zajęcie stanowiska oraz podjęcie stosownych działań.

 

Wystąpienie dołączone do tego dokumentu:

Data odpowiedzi:

Opis odpowiedzi:

Sekretarz Stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zgodziła się ze stanowiskiem Rzecznika dotyczącym wsparcia kobiet w ciąży z problemem alkoholowym. Obszar ten wymaga kompleksowych i skoordynowanych rozwiązań, w których system pomocy społecznej pełni rolę komplementarną wobec systemu ochrony zdrowia. Jednocześnie podkreśliła, że obecnie w ramach systemu funkcjonuje m.in. poradnictwo specjalistyczne (psychologiczne, rodzinne, prawne), dostępne niezależnie od kryterium dochodowego, a także domy dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, zapewniające schronienie i wsparcie specjalistyczne w sytuacjach kryzysowych. Resort konsekwentnie wspiera rozwój sieci tych placówek, w tym w ramach programu „Za życiem”. Kluczową rolę w profilaktyce i pracy z rodziną odgrywają pracownicy socjalni oraz asystenci rodziny. Ich działania obejmują motywowanie kobiet do podjęcia leczenia, wzmacnianie kompetencji opiekuńczo-wychowawczych, koordynację dostępu do terapii i wsparcia specjalistycznego oraz pracę z całym systemem rodzinnym. Od 2017 r., na mocy ustawy o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”, asystenci rodziny pełnią także funkcję koordynatorów wsparcia dla kobiet w ciąży i rodzin dzieci z ciężkimi schorzeniami, w tym powstałymi w okresie prenatalnym. Przygotowywane obecnie projekty ustaw zakładają m.in. określenie minimalnych standardów poradnictwa specjalistycznego, wzmocnienie pracy z rodziną na poziomie lokalnym, stabilizację rodzinnych form pieczy zastępczej oraz usprawnienie współpracy międzyinstytucjonalnej. Planowane jest również przyznanie dzieciom z rodzin zastępczych i adopcyjnych uprawnienia do korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej poza kolejnością, co ma istotne znaczenie także w przypadku dzieci z FAS/FASD. Dodatkowo w ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego przewidziano utworzenie Centrów Wsparcia Rodzin Zastępczych w każdym województwie, oferujących kompleksową pomoc, w tym diagnozę, terapię i wsparcie wytchnieniowe dla rodzin wychowujących dzieci o szczególnych potrzebach, w tym z FASD. Upowszechniana jest również specjalistyczna wiedza dotycząca diagnostyki i funkcjonowania dzieci z FAS/FASD, a system orzekania o niepełnosprawności umożliwia indywidualną, kompleksową ocenę ograniczeń funkcjonalnych dziecka i dostosowanie form wsparcia do jego rzeczywistych potrzeb. Ponadto obowiązujące przepisy przewidują mechanizmy przeciwdziałające marnotrawieniu świadczeń na rzecz dzieci, w tym możliwość zamiany świadczeń pieniężnych na formę rzeczową lub usługową w sytuacjach nadużyć związanych z alkoholem.
Reasumując Sekretarz Stanu podkreśliła konieczność dalszego wzmacniania współpracy międzyresortowej, w szczególności z Ministerstwem Zdrowia oraz Ministerstwem Edukacji Narodowej, w zakresie profilaktyki, wczesnej diagnostyki, leczenia oraz wsparcia edukacyjnego i społecznego dzieci z FAS/FASD. Problematyka ta pozostaje w centrum zainteresowania Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej i będzie przedmiotem dalszych analiz oraz działań legislacyjnych i programowych.
Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Zdrowia poinformowała, że w sprawie Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych (FASD) resort prowadzi działania profilaktyczne i edukacyjne realizowane przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU). Obejmują one m.in. prowadzenie kampanii informacyjnych, udostępnianie materiałów edukacyjnych dla samorządów oraz realizację strony „Ciąża bez alkoholu”. W drugiej połowie roku planowane jest ogłoszenie konkursu na działania edukacyjne w przestrzeni internetowej dotyczące wpływu alkoholu na ciążę i promocji abstynencji.
Dodatkowo obowiązujące przepisy rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie standardu organizacyjnego opieki okołoporodowej nakładają na personel medyczny obowiązek wczesnej identyfikacji spożywania alkoholu i innych substancji psychoaktywnych przez kobiety w ciąży, omawiania czynników ryzyka oraz dokumentowania podjętych działań. Tematyka FASD uwzględniona jest również w programach kształcenia lekarzy i personelu medycznego, zarówno w zakresie profilaktyki, jak i rozpoznawania problemowego używania alkoholu oraz prowadzenia edukacji zdrowotnej. KCPU prowadzi ponadto szkolenia oraz współpracuje z samorządem zawodowym pielęgniarek i położnych. Równolegle trwają prace legislacyjne nad nowelizacją ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, obejmujące m.in. propozycje wprowadzenia obowiązkowych ostrzeżeń na opakowaniach napojów alkoholowych dotyczących szkodliwości spożywania alkoholu przez kobiety w ciąży i karmiące piersią. Podsekretarz Stanu zapewniła, że Ministerstwo Zdrowia kontynuuje także dialog międzyresortowy oraz współpracę z organizacjami społecznymi i przedstawicielami rodziców dzieci z FASD w celu wypracowania rozwiązań systemowych w obszarze ochrony zdrowia, edukacji i polityki społecznej.