wystąpienie do Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie wdrażania postanowień Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami z dnia 2025-12-23.
wystąpienie do Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie wdrażania postanowień Konwencji o prawach osób z niepełnosprawnościami.
Rzecznik Praw Obywatelskich pełni funkcję niezależnego organu monitorującego wdrażanie postanowień Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych, dlatego podniesienie poziomu realizacji praw osób ze szczególnymi potrzebami stanowi istotny element działalności Rzecznika. Ratyfikacja przez Polskę Konwencji potwierdziła prawo osób z niepełnosprawnościami do pełnego i równego korzystania ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności oraz poszanowania ich przyrodzonej godności.
Zgodnie z art. 9 ust. 1 Konwencji władze publiczne są obowiązane podejmować odpowiednie środki w celu zapewnienia osobom z niepełnosprawnościami, na zasadzie równości z innymi osobami, dostępu do środowiska fizycznego, środków transportu, informacji i komunikacji, w tym technologii i systemów informacyjno-komunikacyjnych, a także do innych urządzeń i usług powszechnie dostępnych lub powszechnie zapewnianych zarówno na obszarach miejskich, jak i wiejskich.
Kluczową rolę we wdrażaniu art. 9 Konwencji w Polsce odgrywa program Dostępność Plus. To kompleksowa i systemowa strategia, obejmująca niemal wszystkie sfery życia. Jej celem jest podniesienie poziomu dostępności dzięki szerokiemu finansowaniu opartemu na środkach krajowych (budżet państwa, budżety jednostek samorządu terytorialnego, Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych), funduszach europejskich (Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, Europejski Fundusz Społeczny, Fundusz Spójności), mechanizmach zagranicznych (fundusze norweskie i EOG) oraz kapitale prywatnym. Istotnym atutem tego programu jest zintegrowana koordynacja zadań oraz zaangażowanie szerokiego grona interesariuszy: administracji rządowej, organizacji społecznych, sektora prywatnego oraz samych osób z niepełnosprawnościami jako bezpośrednich beneficjentów wsparcia.
Program Dostępność Plus wprowadził również niezwykle istotne rozwiązanie, wychodząc naprzeciw potrzebom nie tylko podmiotów zobowiązanych do zapewnienia dostępności, ale również podmiotów, które z własnej inicjatywy chcą tworzyć bardziej inkluzywną przestrzeń społeczną. Mowa o mechanizmie udzielania pożyczek na preferencyjnych warunkach przez Bank Gospodarstwa Krajowego, w przypadku których istniała możliwość częściowego umorzenia kwoty kapitału. Już na etapie opracowywania Programu Dostępność Plus dostrzeżono problem tzw. „syndromu czwartego piętra” w rozumieniu bariery (w postaci schodów bez windy), która staje się nie do pokonania i uniemożliwia kontakt ze światem. Wprowadzenie racjonalnych usprawnień w takim przypadku (np. poprzez zamontowanie windy) jest możliwe, niemniej po pierwsze – brak jest obowiązku instalacji wind w budynkach mieszkalnych (zwłaszcza już istniejących), które są własnością prywatną, po wtóre – likwidowanie barier stanowi nierzadko działanie wymagające dysponowania znacznymi środkami finansowymi. Stąd też tak istotne jest zapewnienie rozwiązań pomocowych i motywujących, które mogłyby ułatwiać proces zwiększania dostępności – również poprzez mechanizmy premiowania podmiotów, które chcą wdrażać standardy wynikające z Konwencji.
Wdrażanie ustawy o dostępności niektórych produktów i usług wymaga utrzymania mechanizmów promujących zwiększanie dostępności i projektowanie uniwersalne. Rzecznik zauważył, że o ile nowe przepisy skutecznie nakładają obowiązki na kluczowe obszary sektora prywatnego, o tyle wyłączenie z nich mikroprzedsiębiorców stanowi barierę dla powszechności tych rozwiązań. W praktyce oznacza to, że duża część rynku pozostaje poza zasięgiem wynikających z tej ustawy standardów.
W trakcie prac w Sejmie RP nad ustawą o dostępności niektórych produktów i usług wyraźnie wybrzmiało wyzwanie związane ze skupieniem się na samej usłudze, przy jednoczesnym pominięciu dostępności architektonicznej lokalu, w którym jest ona świadczona. Zgodnie z art. 33 ust. 1 tej ustawy, podmioty gospodarcze mają wyłącznie obowiązek informowania o aktualnym stanie dostosowania budynków i infrastruktury do potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami (lub o posiadanym certyfikacie dostępności). Przepis ten wymaga zatem podania informacji, a nie podjęcia realnych działań w celu zapewnienia dostępności architektonicznej lokalu. Taka konstrukcja tych przepisów może prowadzić do sytuacji, w której osoba z niepełnosprawnością – mimo uzyskania informacji – ostatecznie nie skorzysta z usługi, gdyż nie będzie w stanie dostać się do miejsca jej świadczenia. W tym kontekście należy przypomnieć deklarację, która padła w trakcie prac nad ustawą, dotyczącą wykorzystania mechanizmów motywujących. Mowa m.in. o europejskich pożyczkach dla przedsiębiorców na zapewnienie dostępności, do których uprawnieni mają być zarówno przedstawiciele mikroprzedsiębiorstw, jak i duże podmioty. Nie jest jasne, czy w sytuacji braku kontynuacji programu Dostępność Plus działania te będą realizowane.
Systemowe i strategiczne podejście do wdrażania dostępności, obejmujące zarówno egzekwowanie obowiązków wynikających z przepisów prawa, jak i wspieranie działań podmiotów nieobjętych bezpośrednim obowiązkiem, powinno stanowić fundament polityki państwa w zakresie realizacji standardów określonych w art. 9 Konwencji. Dotychczas mechanizmy te były wdrażane głównie poprzez Program Dostępność Plus. Długofalowe i skoordynowane strategie poprawy sytuacji osób z niepełnosprawnościami są kluczowe dla pełnej realizacji praw wynikających z Konwencji. W związku z tym z niepokojem Rzecznik Praw Obywatelskich przyjął informację o niewystarczającym uwzględnieniu kwestii niepełnosprawności w projekcie Strategii Rozwoju Polski do 2035 roku oraz o braku spójności pomiędzy pozostałymi programami długoterminowymi, o których mowa na początku niniejszego pisma. Mając na uwadze trwające prace nad ostatecznym kształtem wspomnianej Strategii, Rzecznik wyraził nadzieję, że jej treść zostanie dopracowana w sposób zapewniający osobom z niepełnosprawnościami możliwość realizacji ich praw zgodnie ze standardami wynikającymi z Konwencji.
RPO zwrócił się z prośbą o analizę powyższych kwestii i przekazanie stanowiska odnośnie do kontynuacji Programu Dostępność Plus w dotychczasowej lub innej formule. Rzecznik poprosił również o odniesienie się do braku uwzględnienia kwestii niepełnosprawności w projekcie Strategii Rozwoju Polski do 2035 roku.